از الحاد عملی تا الحاد

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

دانشیار، گروه کلام، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران.

چکیده

الحاد نظری و انکار وجود خداوند، غالباً ریشه در لایه‌های عمیق‌تر زندگی و نگرش انسان دارد. یکی از این لایه‌ها، الحاد عملی، یعنی زیستن بدون خدا، به‌رغم پای‌بندی ظاهری به ایمان است. این مقاله ‌کوشیده است تا نشان دهد که الحاد نظری در بسیاری از موارد، نه نتیجة برهان‌های عقلی، بلکه محصول سیر تدریجی انحراف عملی و ترک عبودیت است. پرسش محوری پژوهش این است که چگونه و تحت چه شرایطی گسست عملی در ایمان، به انکار عقلی و نظری خداوند می‌انجامد و نقش عوامل معرفت‌شناختی، روان‌شناختی و اجتماعی در این گذار چیست؟ هدف این پژوهش، تحلیل نقش و تأثیر الحاد عملی در شکل‌گیری یا تقویت الحاد نظری و بررسی قابلیت‌پذیری و مکانیزم‌های انتقال از الحاد عملی به الحاد نظری است که با روش توصیفی _ تحلیلی به این نتیجه رسیده است که الحاد عملی در بسیاری از موارد به‌عنوان یک پیش‌زمینة معرفتی، روان‌شناختی و اجتماعی و بستر پیدایش الحاد نظری و علمی عمل می‌کند و راه را برای الحاد نظری هموار می‌کند. این نوشتار، ضمن برشمردن علل الحاد عملی در دو بخش فردی و اجتماعی، مکانیزم‌های یازده‌‌گانة اثرگذاری الحاد عملی بر الحاد نظری را بیان کرده و مراحل انتقال از رانش رفتاری به انکار شناختی را ذکر نموده است. در بخش پایانی به نقد و بررسی مسأله پرداخته شده و باتوجه‌به جهت‌گیری‌های علی و معلولی بین عمل و باور، و وجود تنوع فرهنگی و مذهبی و نیز محدویت‌های روش‌شناختی، روند گذر از الحاد عملی به الحاد نظری، فرایندی پیچیده، غیرخطی و چندوجهی معرفی شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آمسترانگ، کرن (1392ش). خداشناسی از ابراهیم تا کنون؛ دین یهود، مسیحیت و اسلام. (مترجم: محسن سپهر). تهران: نشر مرکز.
الدرز، لئو جی (1386ش).  الاهیات فلسفی توماس آکوئیناس. (مترجم: شهاب‌الدین عباسی). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ایبرشتات، مری (1398ش). چگونه غرب خدا را واقعاً از دست داد؟ (مترجم: محمد معماریان). تهران: ترجمان علوم انسانی.
پورسینا، زهرا (1393ش). تأثیر گناه بر غایت و کارکرد عقل در اندیشة غزالی. فلسفه و کلام اسلامی، 47(2)، 161-181.
جوادپور، غلام‌حسین (1394ش). تأثیرپذیری معرفت از مؤلفه‌های غیرمعرفتی از دیدگاه لیندا زگزبسکی. فلسفة دین، 12(3)، 623-652.
جوادی، محسن (1395ش). نقد الحاد عملی (گفت‌وگو). اطلاعات حکمت و معرفت. 11(11)، 10-13.
دیلینی، تیم (1387ش). نظریه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی. (مترجم: بهرنگ صدیقی و وحید طلوعی). تهران:‌ نشر نی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (1389ش). تفسیر القرآن الکریم. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (1981). الحکمة المتعالیة فیالاسفار العقلیه الاربعه. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طباطبایی، محمدحسین (1363ش). المیزان فی تفسیر القرآن­. بیروت: مؤسسة اعلمی.
طباطبایی، محمدحسین (1371ش). مجموعه مقالات. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
غزالی، ابوحامدمحمد (1383ش). کیمیای سعادت. (به‌کوشش: حسین خدیوجم). تهران: علمی و فرهنگی.
غزالی، ابوحامد محمد (1406ق). احیاء علوم الدین. بیروت: دار الفکر.
لپ، اینیاس (1393ش). روانکاوی خداناباوری. (مترجم: محمد رفیعی). تهران: آشیان.
مطهری، مرتضی (1387ش). مجموعه آثار. تهران: انتشارات صدرا.
ملکیان،‌ مصطفی (1387ش).‌ جزوة ایمان و تعقل 2. قم: دانشگاه ادیان ومذاهب.