تحلیل و بررسی معانی «علت و معلول در ذهن» و نتایج مترتب بر آن، با تأکید بر «طبقات جلالیه و صدریه»

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه شیراز، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، بخش فلسفه و کلام اسلامی

چکیده

سه موضوع مهم فلسفی «علیت»، «عدم» و «ذهن» در مسأله‌ای با عنوان «رابطه علّی میان عدم علت و عدم معلول» با یکدیگر تلاقی می‌کنند. تحلیل دقیق این مسأله، نیازمند روشن شدن معانی مختلف «علت و معلول در ذهن» است. در این مقاله، هشت معنا برای این عبارت بیان گردیده و با روش توصیفی، تحلیلی و استدلالی، انواع روابط علّی میان آنها مورد تحلیل قرار گرفته است. سپس به‌عنوان نمونه، نحوه کاربست این معانی، در بخشی از «تجرید الاعتقاد»، «شرح قوشچی» و «طبقات جلالیه و صدریه» بررسی شده تا تأثیرِ توجه یا عدم توجه نویسندگان به هریک از این معانی و احکام مربوط به آنها، در تحلیل‌ها و مباحث فلسفی آشکارتر گردد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که در مواردی، اشتراک لفظ یا عدم توجه به ویژگی‌های هر معنا، سبب نزاع در مباحث یا خلل در استدلال‌ها شده است که با تفکیک معانی و منقّح و برهانی شدنِ احکام آنها این نزاع‌ها قابل رفع و آن استدلال‌ها قابل ترمیم هستند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات