تبیین شکاف میان عادت الهی و فاعلیت انسان در پرتو ساحت‌های سه‌گانة جایگاه علیت نزد غزالی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه فلسفه و کلام، دانشکده علوم انسانی، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران .

2 دانشجوی کارشناسی‌ارشد فلسفه و کلام اسلامی،گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

این پژوهش پیوند میان ارکان اندیشة امام محمد غزالی را در سه‌ساحت خداشناسی، جهان‌شناسی و انسان‌شناسی واکاوی می‌کند تا مشخص شود که او چگونه نفی علیت در طبیعت را با اثبات نوعی ضرورت در ساختار جان آدمی پیوند می‌زند. غزالی در جهان‌شناسی، برای حفظ قدرت مطلق الهی، رابطة ضروری میان پدیده‌های مادی را نفی کرده و آن را تنها عادت الهی می‌نامد؛ اما در ساحت انسان‌شناسی، برای پی‌ریزی نظام اخلاقی، به لزوم وجود سلسله‌‌مراتب علّی میان قوای نفس و نیّات روی می‌آورد.
در این منظومه، فرآیند خاطر (اندیشة‌ خطورکننده) ، رغبت و اراده، زنجیره‌ای نظام‌مند است که در آن، معرفت به‌عنوان محرک نخستین، تغییرات هویتی انسان را رقم می‌زند. این پیوستگی در خداشناسی به غایت خود می‌رسد؛ چراکه تقرب به خداوند، تنها ازمسیر اصلاح این نظام درونی و صیقل‌دادن آینة دل ممکن است. نتیجة این مطالعه که با روش توصیفی–تحلیلی سامان یافته است، نشان می‌دهد که غزالی علیت را از جهان فیزیکی به جهان روان‌شناختی منتقل کرده است تا مسیر کمال معنوی، امری قاعده‌مند باقی بماند. درواقع، نفی علیت بیرونی برای صیانت از توحید افعالی، با اثبات ضرورت درونی برای تحقق معرفت الهی در تقابل نیست؛ بلکه این تفکیک ساحت‌ها، مانع از بروز تناقض در اندیشة او می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

ابن‌سینا، حسین ‌بن‌ عبدالله (۱۳۷۹ش). النجاة. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین ‌بن ‌عبدالله (۱۴۰۵ق). الشفاء (الطبیعیات). قم: کتابخانة عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
پورسینا، زهرا (1391ش). تأثیرپذیری ساحت عقیدتی از ساحت‌های غیرعقیدتی با نظر به رابطة نفس و بدن از دید غزالی. اندیشة دینی، 12(44)، 155-184. https://doi.org/10.22099/jrt.2013.1159
پورسینا، زهرا (1396ش). مرتبة نبوی معرفت، مرتبه‌ای عقلانی و برهانی از دید غزالی. اندیشة دینی، 17(63)، 25-48.
https://doi.org/10.22099/jrt.2017.4159
جعفری‌ولنی، علی‌اصغر (۱۳۹۸ش). نقد و بررسی دیدگاه غزالی در تحلیل علیت. حکمت‌نامه مفاخر، 4(5)، 27-42.
حسینی، منصوره (1393ش). الاهیات اخلاقی در اندیشة غزالی و فیض. اندیشة دینی، 14(53)، 161-188.
https://doi.org/10.22099/jrt.2015.2870
سجادی، جعفر (۱۳۷۹ش). فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا. تهران: وزارت فرهنگ و انتشارات اسلامی.
شیروانی، علی (1377ش). شرح مصطلحات فلسفی بدایة الحکمة و نهایة الحکمة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیه، مرکز انتشارات.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (۱۳۶۰). الشواهد الربوبیة فی مناهج السلوکیة. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (۱۳۶۸ش). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
علی‌زمانی، امیرعباس؛ آقاجانلو، امیر (۱۳۸۹ش). محبت از دیدگاه علامة طباطبایی و ابوحامد غزالی. اندیشة دینی، 10(۳۵)، 20-1.
https://doi.org/10.22099/jrt.2013.1220
غزالی، محمد بن ‌محمد (۱۳۳۳ش). کیمیای سعادت. (تصحیح: احمد آرام). تهران: کتابخانه و چاپخانة مرکزی.
غزالی، محمد بن ‌محمد (۱۳۸۲ش). تهافت الفلاسفة. تهران: شمس تبریزی.
غزالی، محمد بن ‌محمد (1964). مشکاة الانوار. قاهره: دارالقومیة للطباعهة و النشر.
غزالی، محمد بن ‌محمد (۱۴۰۹ق/الف). الاقتصاد فی الاعتقاد. بیروت: دارالکتب العلمیه.
غزالی، محمد بن ‌محمد (۱۴۰۹ق/ب). الاربعین فی اصول الدین. بیروت: دارالکتب العلمیه.
غزالی، محمد بن ‌محمد (۱۴۲۶ق). احیاء علوم الدین. بیروت: دار ابن حزم.
کاکائی، قاسم، و یزدان‌پناه، آمنه (۱۳۹۴ش). تأثیر اعتقاد به توحید افعالی بر پذیرش علیت از دیدگاه محمد غزالی و ابن عربی. اندیشة دینی، ۱۵(54)، ۴۷-۶۴. https://doi.org/10.22099/jrt.2015.2988
کرباسی‌زاده، امیراحسان (1389ش). A Ghazalian Predicament Epistemology and Metaphysics of Causation in the Works of Ghazali. جاویدان خرد، 6(3)، 19-43. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22518932.1388.06.12.7.4
موحد، صمد؛ باقری، خسرو؛ سلحشوری، احمد (1387ش). بررسی تطبیقی دیدگاه‌های امام محمد غزالی و نل نادینگز دربارة تربیت اخلاقی، اندیشة دینی، 8(28)، 60-39. https://doi.org/10.22099/jrt.2013.1278

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار