بازخوانی انتقادی اندیشۀ میرزامهدی اصفهانی در نفی اعتبار عقل در شناخت متافیزیک: گذار از نقد ادله به تحلیل پیامدها

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران .

2 استاد گروه فلسفه و کلام، دانشکده فلسفه و اخلاق، دانشگاه باقر العلوم(ع)، قم، ایران.

چکیده

میرزا مهدی اصفهانی، بنیان‌گذار مکتب تفکیک، با ارائة نظامی معرفت‌شناختی بدیل، رویکردی متفاوت در فهم معارف دینی عرضه کرد. هستة اصلی این نظام، نفی اعتبار عقل فلسفی در حوزة متافیزیک و الهیات و تأکیدبر منابعی چون فطرت، علم نوری، عقل نوری و نصوص قطعی دینی است. اصفهانی با نقد بنیادین مفاهیم کلی، برهان عقلی و اصل علیت، تلاش نمود راهی برای صیانت از توحید ناب و تنزیه ذات الهی از هرگونه تشبیه و تحدید فراهم آورد. در این چارچوب، معرفت حقیقی نه ازطریق مفاهیم ذهنی و استدلال‌های فلسفی، بلکه به‌واسطة افاضة الهی و مواجهة بی‌واسطه با حقیقت حاصل می‌شود. مقالة حاضر، ضمن تبیین مبانی ایجابی این نظام، به بررسی کاستی‌ها و پیامدهای آن، ازجمله ابهام مفهومی در تعریف عقل و علم نوری، فقدان معیار سنجش و آزمون‌پذیری، تناقض درونی در جایگاه معرفت فطری و چالش خودارجاعی در نقد مفاهیم کلی می‌پردازد. همچنین نشان داده می‌شود که نفی حجیت عقل و قطع، نظام معرفتی اصفهانی را با دور منطقی مواجه ساخته و امکان توجیه عقلانی باور دینی اولیه را تضعیف می‌کند. در نهایت، پیامدهای اجتماعی این رویکرد، ازجمله انزوای معرفتی و تضعیف گفت‌وگوی بین‌ادیانی، مورد تحلیل قرار گرفته است. این پژوهش می‌کوشد از انسجام درونی و کارآمدی عملی این نظام معرفت‌شناختی، تصویری جامع ارائه دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اصفهانی، میرزامهدی (۱۳۸۵ش). ابواب الهدی. (محقق: حسن جمشیدی). قم: مؤسسة بوستان کتاب.
اصفهانی، میرزامهدی (۱۳۸۷ش). ابواب الهدی. (مترجم: حسین مفید). تهران: مرکز فرهنگی انتشارات منیر.
اصفهانی، میرزامهدی (۱۳۹۶ش/الف). القرآن و الفرقان فی وجه اعجاز القرآن المجید. قم: مؤسسة معارف اهل بیت(ع).
اصفهانی، میرزامهدی (۱۳۹۶ش/ب). انوار الهدایة: القضاء و القدر و البداء. قم: مؤسسة معارف اهل بیت(ع).
اصفهانی، میرزامهدی (۱۳۹۶ش/ج). مصباح الهدی. قم: مؤسسة معارف اهل بیت(ع).
اصفهانی، میرزامهدی (۱۳۹۶ش/د). معارف القرآن. قم: مؤسسة معارف اهل بیت(ع).
اصفهانی، میرزامهدی (۱۳۹۶ش/ه). الاصول الوسیط. قم: مؤسسة معارف اهل بیت(ع).
باغبان‌خطیبی، مهدی و سبحانی، محمدتقی (۱۳۹۸ش). فطرت و معرفت فطری از دیدگاه میرزامهدی اصفهانی. تحقیقات کلامی، 7(۲۵)، ۲۵-۴۴.
حلبی، محمود (بی‌تا). تقریرات درس میرزامهدی اصفهانی. مشهد: مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
حلی، حسن بن یوسف (۱۳۹۲ش). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. (شرح: حسن حسن‌زادة آملی). قم: انتشارات اسلامی.
حکیمی، محمدرضا (۱۳۷۸ش). اجتهاد و تقلید در فلسفه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حسینی(طاها)، سیدمحمد (۱۴۰۱ش). مهدویت و نقد و بررسی احمد الحسن الیمانی. مطالعات فلسفی کلامی، 11(۲1)، 5-24.
خسروپناه، عبدالحسین (۱۳۹۰ش). جریان‌شناسی ضد فرهنگ‌ها. قم: انتشارات تعلیم و تربیت اسلامی.
رجبی، محمود (۱۳۸۵ش). تحلیل و نقد مکتب تفکیک. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
رقوی، جواد و آملی لاریجانی، صادق (۱۳۸۹ش). بازسازی دیدگاه معرفت‌شناختی میرزامهدی اصفهانی. جستارهایی در فلسفه و کلام، 42(2)، ۱۱۸-۱۶۸.
رقوی، جواد (۱۳۹۵ش). بررسی روش معرفت دینی از دیدگاه میرزا مهدی اصفهانی. جستارهایی در فلسفه و کلام، 48(2)، 96-67.  
شاه‌منصوری، عباس (۱۳۸۹ش). معرفت‌شناسی در آثار میرزامهدی اصفهانی. تهران: نگاه معاصر.
طباطبایی، محمدحسین (۱۳۸۷ش). بررسی‌های اسلامی. قم: هجرت.
مرتضوی، سیدعباس (۱۳۸۱ش). علم و عقل از دیدگاه مکتب تفکیک. قم: مرکز جهانی امور اسلامی.
محمدی خراسانی، علی (۱۳۸۷ش). شرح منطق مظفر. قم: انتشارات الامام الحسن بن علی(ع).