تحلیل تطبیقی ماهیت صورت‌های ذهنی در فلسفۀ پرایس و حکمت متعالیه

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

2 استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

چکیده

پژوهش حاضر با تمرکز بر مسئلة «ماهیت صور ذهنی» می‌کوشد نسبت میان نظریة اچ.اچ. پرایس و تبیین‌های حکمت متعالیه، به‌ویژه در اندیشة ملاصدرا را روشن و ظرفیت آن‌ها را برای تفسیر پدیده‌های فرا‌روان‌شناسانه، مانند تله‌پاتی، تسخیر مکان‌ها و روان‌جنبانی، ارزیابی کند. هدف اصلی تحقیق، استخراج نقاط اشتراک و افتراق دو رویکرد و نشان‌دادن امکان تکمیل متقابل آن‌ها در چارچوبی جامع‌تر است. در این پژوهش با روش توصیفی˗تحلیلی و تطبیقی نخست مبانی روش‌شناختی و هستی‌شناختی دیدگاه تجربه‌گراییِ مبتنی‌بر شواهد فراروان‌شناسانه در پرایس و استدلال عقلی˗وجودشناختی در حکمت متعالیه بازسازی شده، سپس مؤلفه‌های اصلی در باب صور ذهنی، ازجمله واسطه‌گی میان ماده و فراماده، پایداری و حیات، بیان سمبولیک و امکان ارتباط با غیر، به‌صورت مقایسه‌ای تحلیل گردیده است. براساس یافته‌ها، هر دو نظریه، این صور، نه کاملاً مادی و نه صرفاً ذهنی‌اند، بلکه در مرتبه‌ای میان این دو قرار دارند. اما پرایس گرایش به استقلال نسبی آن‌ها و نسبت‌دادن ویژگی‌هایی چون «خاصیت تله‌پاتیک» به خودِ ایده‌ها دارد. درحالی‌که حکمت متعالیه این ویژگی‌ها را به «تشأن نفس» و مراتب وجودی آن بازمی‌گرداند. بازخوانی نظریة پرایس در پرتو مبانی صدرایی می‌تواند انسجام متافیزیکی تبیین را تقویت و توان پاسخ‌گویی به داده‌های تجربیِ مورد نظر پرایس را حفظ نماید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


حسن‌زاده آملی، حسن (۱۳۸۲ش). دو رسالة مثل و مثال. تهران: طوبی.
حسن‌زاده آملی، حسن (۱۳۸۷ش). شرح فارسی الاسفار الاربعه. قم: بوستان کتاب.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (۱۳۴۱ش). عرشیه. اصفهان: دانشکدة ادبیات و علوم انسانی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (۱۳۶۰ش). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (۱۳۶۳ش). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (۱۳۶۸ش). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. قم: مکتب المصطفوی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (۱۳۷۵ش). مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین. تهران: حکمت.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (بی‌تا). المبدأ و المعاد. بی‌جا: بی‌نا.
طباطبایی، محمدحسین (۱۴۳۲ق). نهایة‌ الحکمة. قم: جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.