‌تعذیر و چالش حقیقت‌پذیری در جهان شبکه‌ای؛ واکاوی فلسفی-کلامی بر‌مبنای حکمت متعالیه

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد فسا، فسا، ایران.

2 استادیار گروه معارف اسلامی ـ واحد مرودشت، دانشگاه آزاد اسلامی، مرودشت، ایران.

3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

چکیده

این پژوهش با رویکردی فلسفی‌ـ‌کلامی، به واکاوی پدیدة تعذیر و چالش حقیقت‌پذیری در زیست‌جهان شبکه‌ای می‌پردازد. مسألة اصلی این است که چگونه کثرت روایت‌ها و سلطة الگوریتم‌های هوشمند، به‌جای تقویت عقلانیت جمعی، موجب گسترش حجاب‌های معرفتی و انفعال عقل نظری و عملی در مواجهه با حقیقت می‌شود. هدف پژوهش، تبیین ریشه‌های وجودی و معرفتی حقیقت‌گریزی در بستر شبکه‌های اجتماعی و ارائة چارچوبی فلسفی برای بازسازی حرکت انسان به‌سوی حقیقت است. روش تحقیق، تحلیلی‌ـ‌انتقادی با تأکیدبر استنطاق متون فلسفی صدرایی و برخی منابع کلامی و تطبیق آن با داده‌های میدانی و مطالعات موردی در حوزة سلامت، سیاست و دین است. براساس یافته‌ها، تعذیر در جهان شبکه‌ای، صرفاً پیامدی روان‌شناختی یا فناورانه نیست، بلکه ریشه در ضعف تربیت وجودی و انسداد مسیر حرکت و اتحاد عاقل با معقول دارد. مطابق مبانی حکمت متعالیه، بازگشایی مسیر حقیقت‌پذیری، نیازمند سه سطح اصلاح است: تهذیب نفس و تربیت عقلانی، ارتقای سواد فلسفی‌ـ‌رسانه‌ای برای نقد روایت‌ها و تنظیم سازوکارهای معرفتی و نهادی در زیست‌جهان شبکه‌ای. این رویکرد میان‌رشته‌ای می‌تواند افق‌های تازه‌ای برای مطالعات فلسفة دین و بازسازی عقلانیت ایمانی در مواجهه با بحران‌های معرفتی معاصر بگشاید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۹۲ش). الهیات از کتاب شفاء. (ترجمه: ابراهیم دادجو). تهران: امیرکبیر.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۹۵ش). برهان شفاء. (ترجمه: مهدی قوام‌صفری). تهران: انتشارات فکر روز.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1418ق). الإلهیات من کتاب الشفاء. (تصحیح: حسن حسن‌زادة آملی). قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌منظور، محمد (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
افضلی، علی (1390ش). نقد نظریة عدمی بودن شرور. فلسفة دین، 9(10)،31-64.DOI: https://doi.org/10.22059/jpht.2012.24898
پاریزر، اِلی (1389). حباب فیلتر: آنچه اینترنت از شما پنهان می‌کند. (ترجمه: مهدی صادقی). تهران: نشر دیدآور.
جوادی آملی، عبدالله (1378ش). تفسیر موضوعی قرآن. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1382ش). رحیق مختوم. قم: نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1386ش). تبیین براهین اثبات خدا. قم: نشر اسراء.
زمخشری، محمود (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتب العربی.
سازمان جهانی بهداشت (2020م). مدیریت اینفودمی در دوره کووید 19. ژنو: سازمان جهانی بهداشت.
طباطبایی، محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبری، محمد بن جریر (1422ق). جامع البیان عن تأویل آی القرآن. بیروت: دارالفکر.
غزالی، محمد (1406ق). احیاء علوم‌الدین. بیروت: دارالکتب العلمیة.
کاستلز، مانوئل (۱۳۸۵ش). عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ، ج1. (ترجمه: احد علیقلیان و افشین خاکباز). تهران: طرح نو.
مصباح یزدی، محمدتقی (1375ش). شرح جلد هشتم اسفار اربعه. (تحقیق: محمد سعیدی مهر). قم: انتشارات موسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مطهری، مرتضی (1370ش/الف). آشنایی با علوم اسلامی. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1370ش/ب). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1370ش/ج). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر (1374ش). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مکارم شیرازی، ناصر (1377ش). اخلاق در قرآن. قم: مدرسة الامام علی بن ابی طالب.  
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (1981م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (1981-1987م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. (تحقیق: محمدرضا مظفر). قم: مؤسسة مطالعات اسلامی دانشگاه تهران و دانشگاه مک‌گیل.