پیشگامی محمد دهدار در طرح و اثبات نظریۀ اصالت وجود

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

2 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

3 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

چکیده

اصالت وجود از مهم‌ترین موضوعات فلسفی در چند قرن اخیر است. بنابر نظر مشهور، ملاصدرا برای اولین‌بار این مسأله را به صورت عقلی و استدلالی ثابت کرد. این مقاله با مراجعه به منابع کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی-تحلیلی و مقایسه‌ای، به تقدم طرح مسألة اصالت وجود در آراء محمد دهدار پرداخته ‌‌است. این مسأله پیش‌از ملاصدرا در آثار دهدار، به صورت استدلالی مطرح شده ‌است. وی تصریح می‌کند که هرچه موجود است، به وجود موجود است و وجود به ذات خود موجود است. او به صراحت از عدمی‌ بودن ماهیت و مجعولیت وجود و خیر محض ‌بودن آن سخن گفته ‌است. مبانی هستی‌شناختی عرفانی، استفاده توأمان از روش فلسفی، کلامی و عرفانی، و همچنین بهره‌گیری از بسترهای معرفتی همچون مکتب شیراز و مکتب مشاء در طرح و اثبات اصالت وجود در آراء دهدار مؤثر بوده ‌است. همچنین وی و ملاصدرا برخلاف شباهت در روش و مبانی مثل اصالت وجود، تشکیک وجود و خیریت وجود، در مسائلی چون چگونگی حدوث نفس با یکدیگر تفاوت دارند. شیوة بیان، زبان مورد استفاده، تعداد استدلال‌ها و انسجام مطالب در آراء آن دو نیز متفاوت است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
آقابزرگ تهرانی، محمدحسن (1430ق). طبقات أعلام الشیعه. بیروت: دار إحیاء التراث.
ابن‌ترکه، علی بن محمد. (1381ش).  التمهید القواعد. (تصحیح: حسن حسن‌زاده)، قم: بی‌جا.
ابن‌سینا، حسین ابن عبدالله (1371ش). مباحثات. قم: بیدار.
ابن‌سینا، حسین‌ ابن عبدالله (1379ش). النجاه، چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین‌ ابن عبد‌الله (1404ق). تعلیقات. قم: مکتب‌الأعلام الاسلامی.
ابن‌مرزبان، بهمنیار (1375ش). التحصیل. (تعلیقه: مرتضی مطهری). تهران: دانشگاه تهران.
اظهررضوی، عباس (1376ش). شیعه در هند. (ترجمه: مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
اکبری­ساوی، محمدحسین (1375ش). مقدمه رسائل دهدار. تهران: نقطه.
جوادی آملی، عبدالله (1375ش). رحیق مختوم. قم: إسراء.
حائری یزدی، مهدی (1361ش). هرم هستی، چاپ دوم. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
حسن‌زاده آملی، حسن (1372ش). شرح و تعلیقه رسالة قضا و قدر. قم: انتشارات قیام.
خامنه‌ای، محمد (1383ش). حکمت متعالیه و ملاصدرا. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
خسروی، غلامرضا (1374ش). ترجمه و تحقیق مفردات راغب، چاپ دوم. تهران: مرتضوی.
دشتکی، منصور ‌بن ‌محمد (1385ش). مجموعه مصنفات. تهران: دانشگاه تهران.
دهدار، محمد بن محمود (1372ش). قضا و قدر. (تصحیح و تعلیق: حسن حسن‌زاده آملی). قم: قیام.
دهدار، محمد بن محمود (1375ش). رسائل دهدار. (به کوشش: محمد حسین اکبری ساوی). تهران: نقطه.
دهدار، خواجه محمد؛ رحیمیان، سعید (1375ش). رسالة ذوقیات عقلی و عقلیات ذوقی. کیهان اندیشه، (69)، 159- 169.
راغب، حسین بن محمد (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. (تصحیح: صفوان عدنان­داوودی). بیروت: دارالقلم.
زنوزی، عبدالله (1371ش). انوار جلیه در کشف اسرار حقیقت علویه. (تصحیح: سید جلال‌الدین آشتیانی). تهران: امیرکبیر.
سبزواری، هادی (1360ش). شرح غرر الفرائد (شرح منظومة حکمت). تهران: مؤسسة مطالعات اسلامی دانشگاه مک­گیل.
سجادی، جعفر (1379ش). فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
سهروردی، شهاب‌الدین (1372ش). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. (تصحیح: هانری کربن). تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
شبستری، محمود (1382ش). گلشن راز. (تصحیح و مقابله: محمد حماصیان). کرمان: خدمات فرهنگی کرمان
صادقی علوی، محمود (1394ش). تاریخ اسلام در شبه قارة هند. تهران: دانشگاه پیام نور.
صدرایی­خویی، علی (1399ش). خواجه محمد دهدار و گلشن راز. نشریه میراث شهاب، (100)، 117- 160.
عبودیت، عبدالرسول (1387ش). نظام حکمت صدرایی2: تشکیک در وجود. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
عبودیت، عبدالرسول (1388ش). درآمدی به نظام حکمت صدرایی. قم. مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
فرامرزقراملکی، احد (1385ش). روش‌شناسی مطالعات دینی (تحریری نو). مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
فراهیدی، خلیل‌ بن احمد (1409ق). کتاب العین، چاپ دوم. قم: هجرت.
قمی، عباس (1388ش). سفینة البحار و مدینه الحکم و الآثار، چاپ سوم. مشهد: آستان مقدس رضوی.
لطیفی، محمود (1375ش).  گلشن ابرار. قم: پژوهشکدة باقرالعلوم.
مرادی، بایرام مراد و همکاران (1402ش). نگاهی نو به استعاره‌های مفهومی هستی‌شناسی در عصر صفوی با تکیه بر رسائل دهدار شیرازی و اصول المعارف فیض کاشانی. پژوهشنامه زبان ادبی. 1(4)، 29-60. DOI: https://doi.org/10.22054/jrll.2024.77923.1064
مصباح یزدی، محمد تقی (1389ش). آموزش فلسفه. قم: مؤسسة پژوهشی امام خمینی(ره).
مصلح، جواد (1391ش). ترجمه و تفسیر شواهد الربوبیه، چاپ ششم. تهران: سروش.
مطهری، مرتضی (1376ش). مجموعه آثار، چاپ هفتم. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1402ش). شرح مبسوط منظومه، چاپ پنجم. تهران: صدرا
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (1360ش). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. (حاشیه: هادی سبزواری). تهران: مرکز دانشگاهی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (1363ش). المشاعر، چاپ دوم. (ترجمه: امامقلی بن محمد علی عمادالدوله). تهران: طهوری.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (1981م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، چاپ سوم. (حاشیه: محمد حسین طباطبایی). بیروت: داراحیاء التراث العربی.
مهرابی، ابراهیم (1373ش). منتخب‌الرسائل. پایان ‌نامه کارشناسی ارشد. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
میرداماد، محمدباقر بن محمد (1391ش). الافق المبین. (محقق: حامد ناجی اصفهانی). تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.