دانشگاه شیرازفصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز2251-612326220260823Revisiting the Challenge of Empirical Sciences to Philosophy in Demonstrating the Soul's Immaterialityبازکاوی چالش علوم تجربی با فلسفه در اثبات تجرد نفس317880210.22099/jrt.2026.56237.3415FAمحسنایزدیدانشیارگروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.محمدشفیعیدانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.Journal Article20260525<strong>The incorporeality (or immateriality) of the soul is one of the most fundamental issues in Islamic philosophy, for which multiple proofs have been advanced. One such proof is the argument based on the stability of memory. According to its two formulations, memory images cannot be considered material because of their stability in essence or their representational consistency over several stages of recollection. Adopting an interdisciplinary approach and an analytical method, this paper re-examines both senses of stability in light of findings from neuroscience and cognitive psychology. The empirical findings, at both the neurological and psychological levels, present a dynamic and fluid picture of memory that poses a serious challenge to both senses of the stability of memory images. However, contrary to the conclusions of previous research, the paper shows that due to a fundamental methodological difference between philosophy (which relies on knowledge by presence) and empirical sciences (which rely on external observation), the empirical explanations offered cannot bring about any change in the philosophical conception of the stability of memories.</strong>تجرد نفس از بنیادی‌ترین مسائل فلسفة اسلامی است که دلایل متعددی برای اثبات آن اقامه شده است. یکی از این دلایل، استدلال برپایة ثبات صور خاطرات است که مطابق دو تقریر آن، صور خاطرات به‌دلیل ثبات در ذات یا حکایتگری طی چند مرحله یادآوری، نمی‌توانند مادی تلقی شوند. مقالة حاضر با رویکردی میان‌رشته‌ای و به‌روش تحلیلی، هر دو معنای ثبات را در پرتو یافته‌های علوم اعصاب و روان‌شناسی شناختی بازخوانی می‌کند. یافته‌های علوم تجربی در دو سطح عصب‌شناسی و روان‌شناسی، تصویری پویا و سیال از حافظه ارائه می‌دهند که با هر دو معنا از ثبات صور خاطرات، چالش جدی دارد. بااین‌حال، مقاله نشان می‌دهد که برخلاف جمع‌بندی پژوهش‌های پیشین، به‌دلیل تفاوت روشی بنیادین در دو استدلال محل بحث، میان فلسفه با اتکاء به علم حضوری و علوم تجربی با اتکاء به مشاهدة بیرونی، تبیین‌های تجربی ارائه‌شده، نمی‌توانند در تلقی فلسفی از ثبات خاطرات، تغییری ایجاد کنند.https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8802_9ff6224cce4cd3dd156240eb0ac68305.pdfدانشگاه شیرازفصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز2251-612326220260823Exploring the Possibility of Realizing Strong Artificial Intelligence from the Perspective of Islamic Philosophyبررسی امکان تحقق هوش مصنوعی قوی از دیدگاه فلسفه اسلامی1934879310.22099/jrt.2026.56329.3420FAامیرحسینبابازادهدانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایرانعیسیمحمدی نیااستادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.Journal Article20260605<strong>The question of whether Strong artificial intelligence could be realized—possessing attributes of the rational soul such as self‑awareness, cognition, semantic understanding, and mental states—has in recent years become a central topic in scientific discussions, particularly within the field of philosophy of artificial intelligence. Drawing upon the foundations of Islamic philosophy, especially the doctrines of Peripatetic philosophy Illuminationist philosophy and Transcendent Philosophy, it can be argued that the realization and attachment of a soul to an artificial entity appears impossible. In both the Peripatetic and Illuminationist traditions, only a body that meets specific conditions can possess the capacity to receive the rational soul. First, it must possess a particular course of temperamentary equilibrium and elemental harmony; second, it must be a natural body endowed with organic instruments and faculties necessary for vital activities. These conditions are realized only in certain natural bodies, such as those found in plants and animals, and not in artificial bodies. Within Transcendent Philosophy, although these conditions are also acknowledged, the principle of the corporeal origination of the soul—according to which the soul emerges from the body itself—has led some researchers to assume that the realization of the rational soul within an artificial structure could be readily accepted. However, a closer analysis indicates that the doctrine of the soul’s corporeal origination is itself restricted by specific conditions and by no means implies that the soul can arise from any type of body or matter. Accordingly, from the perspective of Islamic philosophy, the possibility of realizing Strong artificial intelligence and the emergence of the rational soul within an artificial system must be regarded as untenable.</strong>مسئلة امکان تحقق هوش مصنوعی قوی که واجد شئونی از نفس ناطقه، همانند خودآگاهی، ادراک، معنافهمی و حالات ذهنی باشد، در سال‌های اخیر به یکی از محورها‌ی بحث در محافل علمی بهویژه در حوزة مطالعات فلسفة هوش مصنوعی تبدیل شده است. با اتکاء به مبانی فلسفة اسلامی، بهویژه آراء حکمت مشاء، حکمت اشراق و حکمت متعالیه، می‌توان نشان داد که تحقق و تعلق نفس در یک موجود صناعی ناممکن به‌نظر می‌رسد؛ چراکه در حکمت مشایی و حکمت اشراقی، تنها جسمی استعداد پذیرش نفس ناطقه را دارد که نخست، از سیر اعتدال مزاجی و هماهنگی عنصری خاصی برخوردار باشد و دوم، طبیعیِ آلی بوده و ابزار و قوای لازم برای افعال حیاتی را در خود داشته باشد. این شروط تنها در برخی اجسام طبیعی با ساختارهایی نظیر اجسام نباتات و حیوانات رخ می‌دهد. در حکمت متعالیه نیز با آنکه شروط مذکور پذیرفته می‌شود، اما باتوجه‌به اصل جسمانیة الحدوث بودن نفس و اینکه نفس برخاسته از خود جسم است، برخی پژوهشگران چنین پنداشته‌اند که تحقق نفس ناطقه در یک ساختار مصنوعی به آسانی قابل پذیرش خواهد بود. بااین‌حال، تحلیل دقیق‌تر نشان می‌دهد که جسمانیة الحدوث بودن نفس ازنگاه ملاصدرا نیز مقید به شرایط خاصی است و به‌هیچ‌‌روی به‌معنای امکان پیدایش نفس در هر نوع جسم و ماده‌ای نیست. براین‌اساس، ازمنظر مکاتب فلسفی مشائی، اشراقی و صدرایی، امکان تحقق هوش مصنوعی قوی و ظهور نفس ناطقه در یک سامانة صناعی را باید منتفی دانست.https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8793_1528bd61c494418fb2a7f4d2529c2483.pdfدانشگاه شیرازفصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز2251-612326220260823Philosophical Analysis of the Hadis of the Imam Ali in the Hikmat 470 of Nahj al-Balaghah, Based on the Foundations of Transcendent Theosophyتحلیل فلسفی سخن امیرالمومنین در نهج البلاغه: «التوحید أن لا تَتوَهَّمَه» بر اساس مبانی حکمت متعالیه3548867210.22099/jrt.2026.55930.3393FAمحمدجوادجعفری زادهدانشجوی دکتری حکمت متعالیه، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران .وحیدهفخارنوغانیدانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.Journal Article20260418<strong>In the wisdom 470 of Nahj al-Balaghah, a question about Tawhid was posed to Imam Ali (peace be upon him); the Imam, in a brief and profound answer, establishes a connection between “Tawhid” and “Not conceiving God through Wahm.” This present research, using an analytical‑descriptive method and relying on the foundations of transcendent wisdom, aims to investigate this concise and profound statement. The findings of the research indicate that this hadith guides toward tawhid through five layers of interpretation: first, through the negation of the object of wahm; second, through the negation of any kind of wahmī perception; third, through the absolute negation of acquired knowledge (al-ʿilm al-ḥuṣūlī); fourth, through the absolute negation of perception altogether (both acquired and presential); and fifth, after the impasse of any knowledge through other-than-God, through the knowledge of God by God. In light of this five-layered interpretation, the research arrives at the conclusion that attaining 'tawhid' is the result of an intensifying and evolutionary process that possesses numerous degrees and levels. Ultimately, this writing not only emphasizes the unparalleled capacity of transcendent wisdom in deeply elucidating the teachings of the Ahl al‑Bayt, but also vividly illustrates the harmony between rational foundations and revelatory teachings.</strong>در حکمت 470 نهج البلاغه از امام علی(ع) دربارة توحید سوال شده است و امام در پاسخی کوتاه و ژرف، با اشاره به عبارت (التوحید أن لا تَتوَهَّمَه)، میان «توحید» و «به وهم نیاوردن خداوند»، این‌همانی برقرار کرده است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی–توصیفی و با تکیه‌بر مبانی حکمت متعالیه، در صدد واکاوی این سخن موجز و گهربار است. یافته‌های تحقیق حاکی‌از آن است که این حدیث در پنج‌لایة تفسیری، به توحید رهنمون می‌گردد: نخست با نفی متعلق وهم؛ دوم با نفی هرگونه ادراک وهمی؛ سوم با نفی مطلق علم حصولی؛ چهارم با نفی مطلق ادراک، اعم از حصولی و حضوری و پنجم، با شناخت خدا با خدا، برای رهایی از بن‌بست هرگونه معرفت از راه غیر. این پژوهش در پرتو این تفسیرِ پنج‌لایه، به این دستاورد نائل می‌شود که راهیابی به توحید، حاصل یک فرآیند اشتدادی و تکاملی است و در حکمت صدرایی، توحید به‌تبع موحدین، یک حقیقت تشکیکی است و دارای درجات و مدارج فراوان است. در این مسیر، اثبات می‌شود که استدلال‌های نظری راهی به ساحت الهی ندارند؛ اما بااین‌وجود، مفید علم به وجود خداوند بوده و زمینه‌ساز سلوک عملی سالک هستند. در نهایت، این نوشتار نه‌تنها بر ظرفیت بی‌بدیل حکمت متعالیه در تبیین عمیق معارف اهل‌بیت(ع) تاکید می‌کند، بلکه پیوند مبانی عقلی و آموزه‌های وحیانی را به‌روشنی به تصویر می‌کشد.https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8672_d32a50acc72f02ac221e46553e3d37ec.pdfدانشگاه شیرازفصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز2251-612326220260823Bridging the Rift Between Divine Custom and Human Agency within the Three Realms: Al-Ghazali’s Perspective on Causalityتبیین شکاف میان عادت الهی و فاعلیت انسان در پرتو ساحت‌های سه‌گانة جایگاه علیت نزد غزالی4963880110.22099/jrt.2026.56185.3414FAعلی اصغرجعفری ولنیدانشیار گروه فلسفه و کلام، دانشکده علوم انسانی، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران .فاطمهامینی پویادانشجوی کارشناسی‌ارشد فلسفه و کلام اسلامی،گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.Journal Article20260518<strong>This research examines the interconnection between the fundamental pillars of Imam Muhammad al-Ghazali's thought across the three dimensions of theology, cosmology, and anthropology, aiming to elucidate how he reconciles the negation of causality in nature with the affirmation of a form of necessity within the structure of the human soul. In his cosmology, to preserve the concept of absolute Divine Omnipotence, al-Ghazali denies a necessary causal link between material phenomena, characterizing it instead as "Divine Habit" (adat allahiyyah). Conversely, in the realm of anthropology, to establish a coherent ethical system, he asserts the necessity of a causal hierarchy among the faculties of the soul and human intentions</strong><strong>.</strong>
<strong>Within this intellectual framework, the process of thought (khatir), inclination (raghbah), and will (iradah) constitutes a systematic chain in which "knowledge" (ma'rifah), as the primary catalyst, shapes human ontological and identity shifts. This continuity culminates in his theology, as proximity to God is attainable only through the rectification of this internal system and the purification of the heart. Employing a descriptive-analytical method, this study demonstrates that al-Ghazali shifts the locus of causality from the physical world to the psychological realm to ensure that the path toward spiritual perfection remains governed by a structured order. Ultimately, the denial of external causality—intended to safeguard Divine Unity of Action (Tawhid al-Af`al)—does not contradict the affirmation of internal necessity for attaining divine gnosis; rather, this demarcation of realms prevents conceptual contradiction within his thought.</strong>
<br />Within this framework, the process of thought (*khawatir*), inclination, and will is depicted as a systematic chain where "knowledge" acts as the primary mover, shaping changes in human identity. This continuity reaches its zenith in theology, as proximity to God is only possible through refining this internal system and polishing the mirror of the heart. The results of this study, conducted through a descriptive-analytical method, demonstrate that Ghazali shifts causality from the physical world to the psychological realm to ensure the path of spiritual perfection remains governed by order. Ultimately, negating external causality to preserve "Divine Unity of Action" does not conflict with affirming internal necessity for achieving divine knowledge; thus, this distinction between realms prevents any contradiction in his thought.این پژوهش پیوند میان ارکان اندیشة امام محمد غزالی را در سه‌ساحت خداشناسی، جهان‌شناسی و انسان‌شناسی واکاوی می‌کند تا مشخص شود که او چگونه نفی علیت در طبیعت را با اثبات نوعی ضرورت در ساختار جان آدمی پیوند می‌زند. غزالی در جهان‌شناسی، برای حفظ قدرت مطلق الهی، رابطة ضروری میان پدیده‌های مادی را نفی کرده و آن را تنها عادت الهی می‌نامد؛ اما در ساحت انسان‌شناسی، برای پی‌ریزی نظام اخلاقی، به لزوم وجود سلسله‌‌مراتب علّی میان قوای نفس و نیّات روی می‌آورد.
در این منظومه، فرآیند خاطر (اندیشة خطورکننده) ، رغبت و اراده، زنجیره‌ای نظام‌مند است که در آن، معرفت به‌عنوان محرک نخستین، تغییرات هویتی انسان را رقم می‌زند. این پیوستگی در خداشناسی به غایت خود می‌رسد؛ چراکه تقرب به خداوند، تنها ازمسیر اصلاح این نظام درونی و صیقل‌دادن آینة دل ممکن است. نتیجة این مطالعه که با روش توصیفی–تحلیلی سامان یافته است، نشان می‌دهد که غزالی علیت را از جهان فیزیکی به جهان روان‌شناختی منتقل کرده است تا مسیر کمال معنوی، امری قاعده‌مند باقی بماند. درواقع، نفی علیت بیرونی برای صیانت از توحید افعالی، با اثبات ضرورت درونی برای تحقق معرفت الهی در تقابل نیست؛ بلکه این تفکیک ساحت‌ها، مانع از بروز تناقض در اندیشة او می‌شود.https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8801_729482b13701f72e21b58ef2eecf163e.pdfدانشگاه شیرازفصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز2251-612326220260823A Critical Reassessment of Mirza Mahdi Isfahani's Thought on the Rejection of Reason's Validity in Metaphysical Knowledge: A Shift from Critique of Arguments to Consequence Analysisبازخوانی انتقادی اندیشۀ میرزامهدی اصفهانی در نفی اعتبار عقل در شناخت متافیزیک: گذار از نقد ادله به تحلیل پیامدها6580876110.22099/jrt.2026.55544.3367FAمیثمخسروی فرددانش آموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران .حسنمعلمیاستاد گروه فلسفه و کلام، دانشکده فلسفه و اخلاق، دانشگاه باقر العلوم(ع)، قم، ایران.Journal Article20260127<strong>Mīrzā Mahdī Iṣfahānī, the founder of the Tafkīk School, introduced an alternative epistemological framework, thereby presenting a distinct approach to understanding religious knowledge. The core of this system lies in the rejection of the validity of philosophical reason in the domains of metaphysics and theology, emphasizing instead sources such as innate nature (fiṭrah), illuminative knowledge (‘ilm-i nūrī), illuminative intellect (‘aql-i nūrī), and definitive religious texts (nuṣūṣ). Through a fundamental critique of universal concepts, rational demonstration, and the principle of causality, Iṣfahānī sought to safeguard pure monotheism and to preserve divine transcendence from any form of anthropomorphism or limitation. Within this framework, true knowledge is attained not through mental concepts and philosophical reasoning, but through divine bestowal and an unmediated encounter with reality. While elucidating the positive foundations of this system, the present article examines its deficiencies and consequences, including conceptual ambiguity in defining reason and illuminative knowledge, the absence of criteria for assessment and falsifiability, internal contradictions regarding the status of innate knowledge, and the self-referential challenge inherent in critiquing universal concepts. Furthermore, it is demonstrated that the denial of the epistemic authority of reason and certainty subjects Iṣfahānī's epistemological system to logical circularity and undermines the possibility of rationally justifying initial religious belief. Finally, the social implications of this approach—including epistemic isolation and the weakening of interreligious dialogue—are analyzed. This research endeavors to provide a comprehensive picture of the internal coherence and practical efficacy </strong><br /><strong>Within this framework, true knowledge is not attained through mental concepts or philosophical reasoning, but rather through divine effusion and direct, unmediated encounter with truth. The present article elucidates the affirmative foundations of this system while also examining its shortcomings and implications, including: conceptual ambiguity in defining "luminous intellect" and "luminous knowledge"; the lack of measurable criteria and testability; internal contradictions in the position of innate knowledge; and the self-referential challenge in critiquing universal concepts. It further demonstrates that the rejection of the authority of reason and certainty leads to circular reasoning within Isfahani’s epistemological system and undermines the possibility of rational justification for primary religious beliefs.</strong><br /><strong>Finally, the social consequences of this approach—such as epistemic isolation and the weakening of interreligious dialogue—are analyzed. This study aims to provide a comprehensive portrayal of the internal coherence and practical viability of this epistemological system.</strong>میرزا مهدی اصفهانی، بنیان‌گذار مکتب تفکیک، با ارائة نظامی معرفت‌شناختی بدیل، رویکردی متفاوت در فهم معارف دینی عرضه کرد. هستة اصلی این نظام، نفی اعتبار عقل فلسفی در حوزة متافیزیک و الهیات و تأکیدبر منابعی چون فطرت، علم نوری، عقل نوری و نصوص قطعی دینی است. اصفهانی با نقد بنیادین مفاهیم کلی، برهان عقلی و اصل علیت، تلاش نمود راهی برای صیانت از توحید ناب و تنزیه ذات الهی از هرگونه تشبیه و تحدید فراهم آورد. در این چارچوب، معرفت حقیقی نه ازطریق مفاهیم ذهنی و استدلال‌های فلسفی، بلکه به‌واسطة افاضة الهی و مواجهة بی‌واسطه با حقیقت حاصل می‌شود. مقالة حاضر، ضمن تبیین مبانی ایجابی این نظام، به بررسی کاستی‌ها و پیامدهای آن، ازجمله ابهام مفهومی در تعریف عقل و علم نوری، فقدان معیار سنجش و آزمون‌پذیری، تناقض درونی در جایگاه معرفت فطری و چالش خودارجاعی در نقد مفاهیم کلی می‌پردازد. همچنین نشان داده می‌شود که نفی حجیت عقل و قطع، نظام معرفتی اصفهانی را با دور منطقی مواجه ساخته و امکان توجیه عقلانی باور دینی اولیه را تضعیف می‌کند. در نهایت، پیامدهای اجتماعی این رویکرد، ازجمله انزوای معرفتی و تضعیف گفت‌وگوی بین‌ادیانی، مورد تحلیل قرار گرفته است. این پژوهش می‌کوشد از انسجام درونی و کارآمدی عملی این نظام معرفت‌شناختی، تصویری جامع ارائه دهد.https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8761_368c321fb9bec94cedd78c7a4654ec7e.pdfدانشگاه شیرازفصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز2251-612326220260823A Historical Analysis of the Shift from Corporealism to Immaterialism in Islamic Theologyتحلیل تاریخی گذار از انگارۀ جسم‌انگاری به تجردگرایی در کلام اسلامی8197881610.22099/jrt.2026.56158.3411FAاحمدرضاکفراشیدانشآموخته دکتری فلسفه دین، گروه فلسفه دین، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم، ایران.0009-0001-1225-8258مهدیمهدوی اطهراستادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه صنعتی اراک، اراک، ایران.Journal Article20260516<strong>The question of human nature and the debate between corporealism and immaterialism constitutes one of the most expansive discussions in the history of Islamic thought. Employing the methods of “historical discourse analysis” and “conceptual genealogy,” and drawing upon the theoretical framework of “paradigm shift,” this study examines the evolution of theological psychology across three historical periods. The findings reveal that in the first period, under the dominance of a text-centered paradigm and the autonomy of kalām, monist and materialist dualist theories (corporealism) formed the hard core of theologians’ beliefs. In the second period (7th–11th centuries AH), epistemological anomalies arising from external factors—namely, encounter with Greek philosophy—and the interpenetration of theology and philosophy, while shifting the locus of discussion from “moral obligation” to “resurrection,” paved the way for the gradual infiltration of arguments for immateriality. Finally, in the third period, under the hegemony of transcendent theosophy (ḥikmat al-mutaʿāliya), the immateriality of the soul became an “assumed principle” and the dominant paradigm in later kalām. This article concludes that the transition from corporealism to immaterialism was less the product of mere textual investigation than the outcome of a fundamental shift in the “epistemic order,” the influence of historical-civilizational contexts, and the transfer of authority from the literal text to the demonstrative rational system.</strong>تبیین حقیقت انسان و نزاع میان جسم‌انگاری و تجردگرایی، یکی از پردامنه‌ترین مباحث در تاریخ اندیشة اسلامی است. این پژوهش با کاربست روش تحلیل گفتمان تاریخی و تبارشناسی مفهومی و با تکیه‌بر چارچوب نظری تغییر پارادایم، تطورات نفس‌شناسی کلامی را در سه دورة تاریخی واکاوی می‌کند. براساس یافته‌ها، در دورة نخست تحت سیطرة پارادایم نص‌گرا و استقلال کلام، نظریات یگانه‌انگار و دوگانه‌انگار مادی، هستة سخت‌باور متکلمان را تشکیل می‌دادند. در دورة دوم (سده‌های ۷ تا ۱۱ق)، بروز ناهنجاری‌های معرفتی ناشی از عوامل بیرونی و مواجهه با فلسفة یونان و درآمیختگی کلام و فلسفه، ضمن جابه‌جایی جایگاه بحث از تکلیف به معاد، زمینه‌ساز نفوذ تدریجی براهین تجرد شد. در نهایت، در دورة سوم، تحت استیلای حکمت متعالیه، تجرد نفس به یک اصل موضوعه و پارادایم غالب در کلام متأخر بدل گردید. این مقاله نتیجه می‌گیرد که گذار از جسم‌انگاری به تجردگرایی، بیش از آنکه محصول تتبع در نصوص باشد، پیامد تغییر بنیادین در نظام معرفتی، تأثیر زمینه‌های تاریخی–تمدنی و انتقال مرجعیت از ظاهر نص به دستگاه عقل برهانی بوده است.https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8816_10e96cac77279790189300358e383f2d.pdf