دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 26 1 2026 04 21 A Comparative Analysis of the Quiddity of Mental Forms in Price’s Philosophy and al-Ḥikma al-Mutaʿāliyah تحلیل تطبیقی ماهیت صورت‌های ذهنی در فلسفۀ پرایس و حکمت متعالیه 3 18 8582 10.22099/jrt.2026.55297.3353 FA عباس اسالم دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران. قاسم کاکائی استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران. Journal Article 2025 12 25 The present study focuses on the problem of the nature of mental images and seeks to clarify the relationship between the theory of H. H. Price and the explanations offered within Hikmat al-Mutaʿāliyah, particularly in the thought of Mulla Ṣadrā. It further evaluates the capacity of these two frameworks to interpret parapsychological phenomena such as telepathy, hauntings (or place-possession), and psychokinesis. The primary aim of the research is to identify points of convergence and divergence between the two approaches and to demonstrate the possibility of their mutual complementarity within a more comprehensive theoretical framework. The study adopts a descriptive–analytical and comparative methodology. First, the methodological and ontological foundations of each perspective are reconstructed—namely, Price’s empiricism grounded in parapsychological evidence, and the rational–ontological argumentation characteristic of Hikmat al-Mutaʿāliyah. Subsequently, the principal components of their respective accounts of mental images are comparatively analyzed, including their intermediary status between matter and immateriality, persistence and vitality, symbolic expression, and the possibility of communication with other minds. The findings indicate that both theories regard mental images as neither purely material nor merely subjective, but as possessing an intermediate ontological status. However, Price tends toward attributing a degree of relative independence to images and assigns properties such as a “telepathic character” to the ideas themselves. In contrast, Hikmat al-Mutaʿāliyah grounds such properties in the existential modalities (tashaʾunāt) of the soul and its hierarchical levels of being. The study concludes that a rereading of Price’s theory in light of Ṣadrian metaphysical principles may enhance its metaphysical coherence while preserving its responsiveness to the empirical data emphasized by Price. پژوهش حاضر با تمرکز بر مسئلة «ماهیت صور ذهنی» می‌کوشد نسبت میان نظریة اچ.اچ. پرایس و تبیین‌های حکمت متعالیه، به‌ویژه در اندیشة ملاصدرا را روشن و ظرفیت آن‌ها را برای تفسیر پدیده‌های فرا‌روان‌شناسانه، مانند تله‌پاتی، تسخیر مکان‌ها و روان‌جنبانی، ارزیابی کند. هدف اصلی تحقیق، استخراج نقاط اشتراک و افتراق دو رویکرد و نشان‌دادن امکان تکمیل متقابل آن‌ها در چارچوبی جامع‌تر است. در این پژوهش با روش توصیفی˗تحلیلی و تطبیقی نخست مبانی روش‌شناختی و هستی‌شناختی دیدگاه تجربه‌گراییِ مبتنی‌بر شواهد فراروان‌شناسانه در پرایس و استدلال عقلی˗وجودشناختی در حکمت متعالیه بازسازی شده، سپس مؤلفه‌های اصلی در باب صور ذهنی، ازجمله واسطه‌گی میان ماده و فراماده، پایداری و حیات، بیان سمبولیک و امکان ارتباط با غیر، به‌صورت مقایسه‌ای تحلیل گردیده است. براساس یافته‌ها، هر دو نظریه، این صور، نه کاملاً مادی و نه صرفاً ذهنی‌اند، بلکه در مرتبه‌ای میان این دو قرار دارند. اما پرایس گرایش به استقلال نسبی آن‌ها و نسبت‌دادن ویژگی‌هایی چون «خاصیت تله‌پاتیک» به خودِ ایده‌ها دارد. درحالی‌که حکمت متعالیه این ویژگی‌ها را به «تشأن نفس» و مراتب وجودی آن بازمی‌گرداند. بازخوانی نظریة پرایس در پرتو مبانی صدرایی می‌تواند انسجام متافیزیکی تبیین را تقویت و توان پاسخ‌گویی به داده‌های تجربیِ مورد نظر پرایس را حفظ نماید.

https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8582_1f3a044c51f2f2aba071b6c49100ad45.pdf

دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 26 1 2026 04 21 The Perfect Man as a Condition for the Possibility of Understanding: An Analysis of the Hermeneutic Function of the Perfect Man in Sayyid Haydar Amuli’s Inward Interpretation مسئله انسان کامل به‌‌مثابۀ شرطِ امکانِ فهم: واکاوی کارکرد هرمنوتیکی انسان کامل در تفسیر انفسی سید حیدر آملی 19 35 8564 10.22099/jrt.2026.55317.3355 FA حسین تقی پور استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Journal Article 2025 12 26 The position of the Perfect Man in Sayyid Haydar Amuli’s thought has predominantly been studied through ontological lenses, while its methodological function in text comprehension remains less explored. This research employs a descriptive-analytical approach to explain how the concept of the Perfect Man transforms from a subject of knowledge into a condition for the possibility of understanding within Amuli’s inward interpretation of the Quran. Findings indicate that by linking the interpreter's ontological stages with the inward layers of revelation, Amuli perceives understanding not as a merely linguistic act, but as an ontological event based on the correspondence between the cosmic and written realms. In this reading, the Perfect Man, as the Speaking Quran, serves as the sole channel for transcending literal surfaces and penetrating the text's depths. The research innovation lies in demonstrating that in Amuli’s wilayi hermeneutics, the interpreter's role is not a transcendental position relative to the text; instead, it is a station where the interpreter and the Quran attain unity within the oneness of the Muhammadan Reality. Consequently, valid interpretation arises from this ontological bond and the interpreter’s reflective capacity toward the truths hidden in the divine word, preventing stagnation at the literal level. تبیین جایگاه انسان کامل در اندیشة سید حیدر آملی، اغلب بر ابعاد هستی‌شناختی متمرکز بوده و کارکرد روش‌شناختی این مفهوم در فرآیند فهم متن، کمتر مورد واکاوی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی به این پرسش پاسخ می‌دهد که چگونه مفهوم انسان کامل در دستگاه فکری آملی، از یک موضوع شناخت به‌شرط امکان فهم در تفسیر انفسی قرآن تبدیل می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که آملی با پیوند میان مراتب وجودی مفسر و لایه‌های باطنی وحی، فهم را نه یک کنش زبانی صرف، بلکه واقعه‌ای وجودی می‌داند که برپایة تطابق تکوین و تدوین استوار است. در این بازخوانی، انسان کامل به‌‌مثابة یک کلید هرمنوتیکی و قرآن ناطق، یگانه مجرای عبور از لایه ظاهر و رسوخ به بطون متن است. نوآوری پژوهش در تبیین این نکته است که در هرمنوتیک ولایی آملی، جایگاه مفسر نه یک موقعیت استعلایی نسبت به متن، بلکه مرتبه‌ای است که در آن مفسر و قرآن در ساحت یگانگی حقیقت محمدی به اتحاد می‌رسند؛ به‌گونه‌ای که اعتبار تأویل، محصول همین پیوند وجودی و آینه‌گی مفسر نسبت به حقایق مستور در کلام الهی است که مانع از توقف در سطح الفاظ می‌گردد.

https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8564_ea8211f36b16e0db489946399ae21611.pdf

دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 26 1 2026 04 21 Mental Existence in Sadrian Philosophy: Stronger or Weaker? An Analysis of Its Foundations and Implications وجود ذهنی در حکمت صدرایی: اقوی یا اضعف؟ واکاوی مبانی و لوازم 37 48 8670 10.22099/jrt.2026.55587.3370 FA حسین خرسندی امین دانشجوی دکتری حکمت و فلسفه اسلامی ، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد ، مشهد، ایران. محمدعلی وطن دوست استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد ، مشهد، ایران . علیرضا کهنسال دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد ، مشهد، ایران. Journal Article 2026 02 03 The distinction between mental and external existence is among the classical categorizations of being in Islamic philosophy. External existence is defined as that in which the quiddity of an object appears together with its effects, while mental existence is the presence of a quiddity without its external effects. The present study examines whether mental existence is stronger or weaker than external existence. Since mental forms are entirely immaterial, the assumption that mental existence is stronger gains initial plausibility. Yet, as mental existence is tied to the “aspect of non-entailment of effects,” it also appears weaker. This paper first investigates the strength or weakness of mental existence independently of Mulla Sadra’s views and then analyzes the issue based on his philosophy. Through a detailed examination of the nature of both mental and external existence, and by presenting several arguments, the study explores Sadra’s two distinct approaches regarding this question. The analysis demonstrates that, ultimately, Mulla Sadra explicitly inclines toward the superiority of mental existence. The paper concludes by critically assessing this claim and reconstructing the reasoning that challenges the supposed strength of mental existence within the Sadrian system. تقسیم وجود به ذهنی و خارجی، از مباحث تقسیمی وجود است. وجود خارجی، وجودی است که ماهیت متحد با آن، همراه با آثار، و وجود ذهنی وجودی است که ماهیت همراه با آن، بدون آثار است. مسئلة کنونی، بررسی قوت و ضعف وجود ذهنی در مقایسه با وجود خارجی است. باتوجه‌به اینکه تمام صورت‌های ذهنی مجرّدند، این گمان که وجود ذهنی اقوی از وجود خارجی است، قوت می‌گیرد. ازسویی، پیوند وجود ذهنی با حیثیت عدم ترتّب آثار، گمانِ ضعف آن را تقویت می‌کند. نوشتار حاضر، در صدد است قوت و ضعف وجود ذهنی را نخست فارغ از اندیشة ملاصدرا، سپس برپایۀ آرای وی مورد بررسی قرار دهد. بدین‌منظور، با تحلیل حقیقت وجود ذهنی و خارجی و اقامة شواهدی چند، به بررسی این مسئله می‌پردازیم. در ادامه، به تحلیل دیدگاه صدرالمتألهین در این خصوص پرداخته، و دو طرح وی را در این مورد شرح و بسط می‌دهیم. بررسی دو طرح صدرایی نشان از آن دارد که وی در نهایت، به اقوی بودن وجود ذهنی گراییده است. تبیین چرایی ضعف وجود ذهنی در قیاس با وجود خارجی و نقد اقوائیت وجود ذهنی در حکمت صدرایی، دو مهمّی است که این نوشتار بدان می‌پردازد.

https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8670_a20c623bfe6471ba9e41ea898ae8ca15.pdf

دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 26 1 2026 04 21 The Expantion of Ibn al-Muqaffa's Practical Wisdom in the Stories of Kalilah and Dimnah امتداد حکمت عملی ابن‌مقفع در داستان های کلیله و دمنه 49 63 8664 10.22099/jrt.2026.55889.3388 FA مهدی خیاط زاده استادیار گروه حکمت عملی، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران. Journal Article 2026 04 04 bdullah ibn al-Muqaffa is one of the first Muslim thinkers to have worked in the compilation and translation of works related to practical wisdom. Practical wisdom in Ibn al-Muqaffa's intellectual system means the phronesis or products of practical reason in the field of applying the general rules of voluntary action to its particular instances. The main lines of Ibn al-Muqaffa's thought in this area are: attention to the educational aspect of wisdom, emphasis on the position of reason, attention to religion and its unique role in individual and social happiness, special attention to civil politics, individual and social ethics. These general lines of thought can be seen prominently in Ibn al-Muqaffa's translation of Kalila and Dimna. In the following work, the essence of practical wisdom from Ibn al-Muqaffa's point of view is explained in a descriptive manner, and then the general lines of Ibn al-Muqaffa's thought in the field of practical wisdom are categorized, and finally, these general lines are applied to the main stories of Kalila and Dimna. عبدالله بن مقفع از نخستین متفکران مسلمان صاحب اثر در حوزۀ تالیف و ترجمۀ آثار مرتبط با حکمت عملی است. حکمت عملی در منظومۀ فکری ابن‌مقفع به‌معنای فرونسیس یا فرآوردههای عقل عملی در حوزۀ تطبیق قواعد کلی عمل ارادی، بر مصادیق جزئی آن است. خطوط اصلی تفکر حکمی ابن‌مقفع در این عرصه، عبارت‌اند از: توجه به جنبۀ آموزشی حکمت، تاکیدبر جایگاه عقل، توجه به دین و نقش بیبدیل آن در سعادت فردی و اجتماعی، توجه ویژه به سیاست مدنی، اخلاق فردی و اجتماعی. این خطوط فکری کلی در ترجمۀ کلیله و دمنه توسط ابن‌مقفع به‌صورت برجستهای قابل مشاهده است. در این مقاله با شیوۀ توصیفی˗تحلیلی و با رویکردی میان‌رشته‌ای که ادبیات، فلسفه و سیاست را در هم می‌آمیزد، چیستی حکمت عملی ازنظر ابن‌مقفع تبیین شده است. در ادامه، خطوط کلی تفکر ابن‌مقفع در حوزۀ حکمت عملی دستهبندی و در نهایت، این خطوط کلی بر داستانهای اصلی کلیله و دمنه تطبیق داده شده است.

https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8664_b472fea67daa35d2108efd44b4127cf2.pdf

دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 26 1 2026 04 21 An Examination of Khwājah Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī’s Critiques of the Peripatetic View on Divine Foreknowledge بررسی ارزیابی‌های خواجه طوسی بر دیدگاه مشاء پیرامون علم پیشین الهی 65 76 8646 10.22099/jrt.2026.55539.3366 FA علی مستاجران گورتانی دانش‌آموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. Journal Article 2026 01 27 Divine foreknowledge is one of the most significant and complex issues in theology. How did God, the Exalted, have knowledge of things prior to creation? Did He possess knowledge through imprinted forms (suwar murtasimah), or through acquired knowledge (ʿilm ḥuṣūlī), or through presentational knowledge (ʿilm ḥuḍūrī)? Or, as some believe, should such knowledge be denied altogether? Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī critiques the Peripatetic view on divine foreknowledge on five key points. On the other hand, Mullā Ṣadrā, though disagreeing with the Peripatetic position and offering his own theory on the matter, has responded to all of Ṭūsī’s objections. Using an analytical-logical method, this study re-examines and evaluates all five of Ṭūsī’s critiques in terms of their foundational and structural aspects. The main objective of this paper is to analyze Ṭūsī’s criticisms of Avicenna’s theory of divine foreknowledge. It will further be shown that Mullā Ṣadrā’s theory of divine foreknowledge — known as “detailed knowledge within the very mode of indistinct comprehension” (al-ʿilm al-ijmālī fī ʿayn al-kashf al-tafṣīlī) — is, in its foundations, partially adopted from certain principles upheld by Ṭūsī. علم پیشین الهی یکی از مسایل مهم و پیچیده در الهیات به‌شمار می‌رود. پیش‌از خلقت، خداوند متعال چگونه به اشیاء آگاهی داشته است؟ به‌واسطة صور مرتسمه است یا به‌نحو علم حصولی و یا علم حضوری؟ و یا به‌باور برخی، باید منکر این نوع علم شد. خواجه نصیرالدین طوسی دیدگاه مشاء پیرامون علم پیشین الهی را در پنج‌محور به نقد کشیده است. ازجانب دیگر، ملاصدرا با اینکه با رأی حکمای مشاء موافق نبوده و خود، دیدگاه دیگری ارائه کرده است؛ اما تمام انتقادات خواجه را پاسخ داده است. در این پژوهش به روش تحلیلی–منطقی، پنج انتقاد خواجه به‌لحاظ مبنایی و ساختاری مورد ارزیابی و بررسی مجدد قرار گرفته است. در ادامه مشخص خواهد شد، نظریة ملاصدرا در مورد علم پیشین الهی که معروف به علم اجمالی در عین کشف تفصیلی است، از برخی مبانی منسوب به خواجه اتحاذ شده است.

https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8646_593137a0cca9e66b8595432788c7c00b.pdf

دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 26 1 2026 04 21 Representation of the Definition of Miracle from the Perspective of Allāmah Ṭabāṭabāʾī in the Book "Iʿjāz az Naẓar-i ʿAql va Qurʾān": A Critical Study Based on Thematic Content Analysis Approach بازنمایی تعریف معجزه ازدیدگاه علامه طباطبائی در کتاب «اعجاز ازنظر عقل و قرآن»؛ مطالعه‌ای انتقادی برمبنای رویکرد تحلیل محتوای مضمونی 8616 10.22099/jrt.2026.54925.3328 FA طاهره نوری دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. 0000-0002-4199-8028 محمدرضا حاجی اسماعیلی حسین آبادی استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران . محمدرضا ستوده نیا دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. داود اسماعیلی دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران Journal Article 2025 11 19 This research conducts a systematic reconstruction and critical analysis of Allameh Tabatabai's definition of a miracle, based on his primary work, I'jaz az Nazar-i 'Aql va Qur'an. A review of the existing literature reveals that most studies have relied on secondary sources and lack a coherent analytical framework for representing the internal logic of Allameh's thought, thus necessitating a direct examination of this foundational text. The central problem is to evaluate the comprehensiveness and exclusiveness of this definition, focusing on the two core components of "khariq-i 'adat" (breaking of natural custom) and "tahaddi" (challenge), which is investigated through thematic content analysis. The findings indicate that Allameh Tabatabai explains the "breaking of natural custom" not in opposition to the principle of causality, but within the framework of divine will as the absolute cause that supersedes material causes. However, this explanation lacks empirical criteria to distinguish a miracle from unknown natural phenomena. The component of "tahaddi" is presented as a necessary condition and a distinguishing feature, yet this stipulation compromises the definition's comprehensiveness by excluding some miracles from its scope. Moreover, the absence of objective criteria for judgment renders it an unfalsifiable, faith-based proposition. Overall, although 'Allamah Tabataba’i’s approach possesses internal consistency from a theological perspective, the proposed definition lacks the necessary methodological inclusiveness and exclusiveness. Ultimately, the study suggests that to overcome this challenge, the conception of tahaddi (challenge) must be conceptually expanded and elevated from a mere linguistic contest to an ‘epistemological contrast between the Creator’s infinite knowledge and the creature’s finite capability. پژوهش حاضر با هدف بازسازی نظام‌مند و تحلیل ‌انتقادی تعریف معجزه در اندیشۀ علامه طباطبائی براساس کتاب «اعجاز ازنظر عقل و قرآن»، به‌عنوان منبعی دست‌اول، صورت ‌گرفته است. تحلیل پیشینۀ پژوهش، اتکای غالب مطالعات بر منابع ثانویه و فقدان رویکرد تحلیلی منسجم در بازنمایی منطق درونی اندیشۀ علامه طباطبائی را آشکار می‌سازد؛ امری که ضرورت مراجعه به این منبع دست‌اول را نشان می‌دهد. مسئلۀ اصلی، ارزیابی جامعیت و مانعیت این تعریف با تمرکز بر دو مؤلفۀ «خرق‌عادت» و «تحدی» است که ازطریق روش تحلیل‌ محتوای مضمونی در این کتاب پیگیری می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که علامه ‌طباطبائی خرق‌عادت را نه در تعارض با اصل علّیت، بلکه در چارچوب ارادۀ الهی به‌عنوان علت مطلق که بر علل مادی سیطره دارد، تبیین می‌کند. بااین‌حال، این تبیین فاقد معیارهای تجربی برای تمایز معجزه از پدیده‌های طبیعی ناشناخته است. مؤلفۀ تحدی نیز به‌عنوان شرط ضروری و وجه تمایز معجزه معرفی می‌شود، اما این اشتراط، جامعیت تعریف را با خارج ساختن پاره‌ای معجزات از شمول آن، مخدوش می‌سازد و به‌دلیل فقدان معیار داوری عینی، به گزاره‌ای ابطال‌ناپذیر با کارکرد ایمانی بدل می‌شود. در مجموع، گرچه رویکرد علامه ‌طباطبائی ازمنظر الهیاتی دارای انسجام درونی است، اما تعریف ارائه ‌شده ازنظر علمی فاقد جامعیت و مانعیتِ روش‌شناختیِ لازم است. پژوهش در نهایت پیشنهاد می‌کند که برای برون‌رفت از این چالش، تلقی از تحدی باید از سطح یک هماوردیِ زبانیِ صرف، به یک تقابل معرفتی میان علم نامتناهی خالق و توان محدود مخلوق، ارتقاء و توسعۀ مفهومی یابد.

https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8616_b35448b44db7885a342b79709707f2b1.pdf