دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 25 4 2025 12 22 The Problem of Personal Sameness: A Reconsideration of the Doctrine of Tajaddud al-Amsāl (Renewal of Similars) and Its Critical Analysis مسئله این‌همانیِ شخصی؛ بازنگاهی دیگر به آموزۀ «تجدد امثال» و تحلیل انتقادی آن 3 20 8605 10.22099/jrt.2025.54137.3281 FA رضا اسکندری دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران. Journal Article 2025 09 02 The theory of “Tajaddod al-Amthāl” (Renewal of Exemplars) in theoretical mysticism is proposed as an explanation for continuous creation and perpetual change in the cosmos. However, from a metaphysical standpoint, it faces a fundamental challenge regarding the absence of “personal identity” and “ontological identity.” This study, through a comparative analysis of various interpretations of Tajaddod al-Amthāl—including extended substantial motion, non-extended substantial motion, and sudden change (coming-into-being and perishing)—reveals that each of these interpretations is accompanied by a crisis of metaphysical identity. Moreover, the solutions proposed by mystics, such as the concept of “nafs-e rahmānī as the fixed substance of the world” and the “fixed essence”, intended to preserve substantial stability against apparent (accidental) changes, are, according to this study, inadequate and fail to fully address the fundamental issue of maintaining personal and ontological identity. The findings indicate that various interpretations of Tajaddod al-Amthāl all fall short in preserving personal and ontological identity, and the only defensible form is non-extended substantial motion, which, despite its high explanatory potential, still necessitates more precise metaphysical clarification. Using an analytical–descriptive approach, this study aims to resolve philosophical and epistemological ambiguities associated with the theory of Tajaddod al-Amthāl and contributes to a more cohesive and precise understanding of it within the tradition of Islamic mysticism and philosophy. نظریۀ «تجدد امثال» در عرفان نظری به‌عنوان تبیینی از خلق دائم و تغییر مستمر در عالم مطرح شده است؛ اما به‌لحاظ متافیزیکی با چالشِ اساسی فقدان «این‌همانی شخصی» و «این‌همانی وجودی» مواجه است. این پژوهش با تحلیل تطبیقی تفاسیر مختلفِ تجدد امثال، شامل حرکت جوهری امتدادی، حرکت غیرامتدادی و تغییر دفعی، نشان می‌دهد که هریک از این تفسیرها با بحران فقدان این‌همانیِ متافیزیکی همراه است. همچنین، راه‌حل‌های پیشنهادی عارفان، ازجمله مفهوم «نفَس رحمانی، به‌مثابۀ جوهر ثابت عالم» و «عین ثابت» که به‌منظور حفظ ثبات جوهری در برابر تغییرات ظاهری (عرضی) ارائه شده‌اند، ازنظر این پژوهش ناکافی بوده و نتوانسته‌اند مسألۀ بنیادین حفظ هویت شخصی و وجودی را به‌طور کامل پاسخ دهند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تفسیرهای مختلف تجدد امثال، همگی در حفظ این‌همانی شخصی و وجودی ناکام‌اند، و تنها صورت قابل‌دفاع آن، حرکت جوهری غیرامتدادی است که با وجود ظرفیت تبیینی بالا، هنوز نیازمند تبیین‌های متافیزیکی دقیق‌تر است. این پژوهش با روش تحلیلی ـ توصیفی به‌منظور رفع ابهامات فلسفی و معرفت‌شناختی مرتبط با نظریۀ تجدد امثال، گامی درجهت تقویت فهم منسجم و دقیق‌تر آن در سنت عرفان و فلسفه اسلامی برداشته است.

https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8605_d458a9218e9e2aec1bda0ec6da5a7a67.pdf

دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 25 4 2026 02 20 An Evaluation of Brian Leftow’s Arguments for the Simplicity of God in Light of Mulla Sadra’s Views ارزیابی ادلۀ بریان لفتو دربارۀ بساطت خداوند با تکیه بر آراء ملاصدرا 21 35 8599 10.22099/jrt.2026.55428.3360 FA مصطفی ایزدی یزدان آبادی دانشجوی دکتری فلسفه دین، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. محمدرضا بیات دانشیار فلسفه دین، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران . Journal Article 2026 01 04 The theory of the simplicity of God is one of the most important philosophical theories about the nature of God, which has been controversial even in the contemporary era. Brian Lefto is one of the defenders of this theory in contemporary analytical philosophy of religion who has tried to defend the theory of the simplicity of God and respond to the criticisms of philosophers such as Alvin Plantinga. In this article, it is first shown that Lefto, with the help of 1) the assumption of God's finality, 2) God's absolute creativity, 3) God's perfection and independence, and 4) mystical experiences, has proven that God is not composed of material parts; that God is not composed of essence and existence; that God's essence is not composed of attributes, and that God's attributes are not distinguished from each other; Then, relying on some of Mulla Sadra's arguments, such as the priority of the nessessary existance over everything, the possibility or necessity of the parts, the contradiction of the necessity of the essence, and the combination of existence and non-existence, it has been shown that although both are defenders of the theory of the simplicity of God, But first, they have two separate conceptions of God. Second, they have presented different arguments in defense of God's simplicity. Third, they have used them to deny different combinations of God. Fourth, although Leftou has accepted some types of combinations, such as directional combinations, and as a result, some possible attributes in God, it seems that by relying on Mulla Sadra's arguments, it is possible to respond to Leftou by separating the attributes of action and essence and defend the necessity of all of God's attributes. نظریة بساطت خداوند، از مهم‌ترین نظریه‌های فلسفی که در دوران معاصر نیز مناقشه‌انگیز بوده است. بریان لفتو از مدافعان این نظریه در فلسفة تحلیلی دین در دورة معاصر است که تلاش کرده است به انتقادات فیلسوفانی مانند آلوین پلنتینگا در این زمینه پاسخ دهد. در نوشتار حاضر ابتدا نشان داده شده است که لفتو به مدد اصولی نظیر فرض نهایی بودن خداوند، خالقیت مطلق، کمال و استقلال وی و نیز تجربه‌های عرفانی، به اثبات عدم ترکیب خداوند از اجزاء مادی و ماهیت و وجود، و همچنین عدم ترکیب ذات حق از صفات پرداخته و تمایز این صفات از یکدیگر را نیز نفی کرده است. در ادامه، با تکیه‌بر مباحثی از حکمت متعالیة صدرایی، مانند تقدم واجب بر ممکنات و نفی ترکیب وی از وجود و عدم، نشان داده شده است که گرچه این دو نظریه‌پرداز، از مدافعان بساطت خداوند هستند، اما دو تصور جداگانه از خداوند دارند و استدلال‌های متفاوتی در دفاع از بساطت خداوند ارائه داده‌اند که براساس آن‌، ترکیب‌های متفاوتی را از خداوند نفی کرده‌اند. گرچه لفتو برخی از انواع ترکیب مانند ترکیب جهتی و در نتیجه، برخی اوصاف امکانی را در خداوند پذیرفته است، ولی با تکیه‌بر ادلة ملاصدرا از طریق تفکیک مقام فعل و ذات خداوند، به وی پاسخ داد و از ضروری بودن تمام اوصاف خداوند دفاع کرد.

https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8599_06fd852e9fb258393ebcb143cc89fc1b.pdf

دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 25 4 2025 12 22 The Evil eye from the perspective of Islamic philosophy پدیده چشم‌زخم از منظر فلسفه اسلامی 37 51 8357 10.22099/jrt.2025.54506.3303 FA محمدجواد جعفری زاده 1دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. عباس جوارشکیان دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی ، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران . مرتضی لطفی دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه و حکمت اسلامی، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. Journal Article 2025 10 11 “The Evil eye” as an ancient and universal belief has long been present in the beliefs of a wide range of religions and cultures. Investigating this phenomenon with a rational approach is an area that has received little attention. The present study, using a descriptive-analytical method and a philosophical approach, seeks to move beyond a superficial view of the Evil eye phenomenon and provide a rational reading of this phenomenon in light of the foundations of Islamic philosophy. The findings of the study indicate that, according to the consensus of Muslim philosophers, the Evil eye has a metaphysical mechanism and arises from the effect of the human soul in a state of intense admiration or jealousy. This rational explanation makes it clear that the Evil eye phenomenon is not a mythical or superstitious belief, but a metaphysical reality that originates from the human soul and its power of influence on matter. This philosophical reading, in addition to being compatible with the teachings of revelation, and all-round superiority over material explanations, also leads to the need to control emotional states and correct vices in order to block the impact of eye injury in social interactions and human relations. Finally, the present article emphasizes more than ever the rich capacities of Islamic philosophy in the systematic and rational explanation of public beliefs, and provides valuable theoretical foundations for future research and intercultural dialogues and interdisciplinary research. چشم‌زخم به‌عنوان باوری کهن و جهان‌شمول، از دیرباز در اعتقادات ادیان و فرهنگ‌های گوناگون جای داشته است. مداقه در این پدیده، با رویکرد عقل‌محور، عرصه‌ای است که کمتر بدان توجه شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد فلسفی در پی آن است که ازنگاه سطحی به چشم‌زخم عبور کرده و در پرتو مبانی فلسفة اسلامی، خوانشی عقلانی از این پدیده به‌دست دهد. براین‌اساس، ازنظر حکمای مسلمان، چشم‌زخم سازوکاری فرامادی داشته و از تأثیر نفس انسان در حالت تعجب شدید یا حسادت، ناشی می‌شود. این تبیین عقلی، آشکار می‌سازد که پدیدة چشم‌زخم نه یک باور افسانه‌ای یا خرافی، بلکه واقعیتی متافیزیکی است که از نفس انسانی و قدرت تأثیر آن بر ماده نشأت می‌گیرد. این خوانش فلسفی علاوه‌بر سازگاری با آموزه‌های وحیانی و برتری همه‌جانبه بر تبیین‌های مادی، به لزوم کنترل حالات نفسانی و اصلاح صفات رذیله برای مسدودسازی اثرگذاری چشم‌زخم در تعاملات اجتماعی و روابط انسانی رهنمون می‌گردد. همچنین بیش‌از پیش بر ظرفیت‌های غنی فلسفة اسلامی در تبیین نظام‌مند و خردپسند باورهای عمومی تاکید ورزیده و مبانی نظری ارزنده‌ای برای گفتگوهای بینافرهنگی و تحقیقات میان‌رشته‌ای فراهم می‌آورد.

https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8357_00d2b7f4b02b1ed4a97180e12edaee8d.pdf

دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 25 4 2026 02 20 Examining the Function of the Eternal Necessity of the Truth of Existence and Its Ontological Requirements in Explaining Attribute Monotheism بررسی کارکرد ضرورت ازلیه حقیقت وجود و لوازم هستی شناختی آن در تبیین توحید صفاتی خداوند 53 64 7677 10.22099/jrt.2024.50889.3091 FA سعید فامیل دردشتی دکتری حکمت متعالیه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. علیرضا کهنسال دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران . سید مرتضی حسینی شاهرودی استاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. Journal Article 2024 08 04 This paper examines the function of the "Eternal Necessity of the Reality of Existence" (darurat al-azliyyah) and its ontological implications and ramifications for the "Attribute Unity of the Necessary Being." The "Eternal Necessity of the Reality of Existence" signifies that the reality of existence is not restricted, qualified, or conditioned by any limit, mode, or condition. This reality necessarily possesses only one referent, which is the "Existence of the Necessary Being"; for the existence of the Necessary Being is not conditioned by "restrictive" (taqyidiyyah) or "causal" (ta’liliyyah) qualifications, nor is it even restricted by the "condition of absoluteness" (qayd al-itlaq). According to this definition, the "Eternal Necessity of the Reality of Existence" entails ramifications such as: the "infinitude and existential absoluteness of the reality of existence"; the "subsistent concomitance (ma’iyyat al-qayyumiyyah) of the reality of existence with its manifestations"; the "all-perfection (kull al-kamal) of the reality of existence"; the "all-perfection of the manifestations of the reality of existence"; and the "realization of connective unity (wahdat al-ittisali) in being." Attending to the function of this principle and its ramifications plays a crucial role in providing a precise definition of "Attribute Unity" and its core components, including the "identity of the attributes with the Essence of the Necessary Being" and the "identity of the attributes with one another." Accordingly, it can be claimed that just as the Necessary Being is "Unitary in Essence" (ahadi al-dhat), He is also "Unitary in Attributes" (ahadi al-sifat). Furthermore, by accepting principles such as the "Primacy of Existence" (asalat al-wujud), the "Unity of Existence" (wahdat al-wujud), and the "possibility of abstracting multiple concepts and meanings from a single reality," the attribute-unitariness of the Necessary Being remains perfectly compatible with the plurality and multiplicity of His attributes. ضرورت ازلیۀ حقیقت وجود بدین‌معناست که حقیقت وجود، مقید، متحیث و مشروط به هیچ قید، حیثیت و شرطی نیست. این حقیقت، ضرورتاً یک مصداق بیشتر ندارد که همان وجود واجب‌تعالی است؛ زیرا وجود حق‌تعالی مشروط به حیثیت تقییدیه یا تعلیلیه و حتی مقید به قید اطلاق نیز نیست. این ضرورت، مطابق با معنای مذکور، لوازم و فروعاتی مانند عدم تناهی و اطلاق وجودی حقیقت وجود، معیت قیومیۀ حقیقت وجود با مظاهر، کل‌الکمال بودن حقیقت وجود، کل‌الکمال بودن مظاهر حقیقت وجود و تحقق وحدت اتصالی در هستی در پی دارد. توجه به کارکرد اصل ضرورت ازلیۀ حقیقت وجود و لوازم و فروعات آن نقش مهمی در ارائۀ معنای دقیق توحید صفاتی و مؤلفه‌های اصلی آن، ازجمله عینیت صفات با ذات واجب‌تعالی و عینیت صفات او با یکدیگر ایفاء می‌کند. براین‌اساس، می‌توان ادعا نمود که واجب‌تعالی همان‌طور که احدی‌الذات است، احدی‌الصفات نیز هست. با پذیرش اصولی نظیر اصالت و وحدت وجود و امکان انتزاع مفاهیم و معانی متکثر از حقیقت واحد، احدی‌الصفات بودن واجب‌تعالی منافاتی با تعدد و تکثر مفهومی صفات وی نخواهد داشت.

https://jrt.shirazu.ac.ir/article_7677_55f6dc463fbd8c8ce4036f3961715e9c.pdf

دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 25 4 2026 02 20 Analysis and Explanation of the Hierarchical Unity of Theoretical and Practical Intellect in Transcendent Philosophy and Its Implications تحلیل و تبیین وحدت ذومرتبۀ عقل نظری و عقل عملی در حکمت متعالیه و آثار و لوازم آن 65 79 8367 10.22099/jrt.2025.54046.3273 FA زینب عبادی دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی ، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. عباس جوارشکیان دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. سید مرتضی حسینی شاهرودی استاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. Journal Article 2025 08 19 In many prevailing approaches, particularly in certain non-Sadrian schools, the theoretical and practical intellects are often examined as two independent and separate faculties, and the ontological and epistemological relationship between them is not clearly explained. The central concern of this study is to analyze and explain the relationship between the theoretical and practical intellects, along with its implications, on the basis of the distinctive principles of Transcendent Philosophy (Hikmat al-Muta‘āliyah), such as the primacy of existence (asālat al-wujūd), the unity of existence, and the unity of the soul and its faculties. In this framework, the relationship departs from dualistic perspectives and is instead presented as a unified, hierarchical structure. The core question addressed in the article is how the unity of the theoretical and practical intellect, and its implications for the analysis of the relation between “is” and “ought,” can be explained according to Sadrian principles, and whether such unity can be affirmed without these foundations. Using a descriptive–analytical method, the study demonstrates that, according to the principles of Transcendent Philosophy, the theoretical and practical intellects are two cognitive aspects of a single reality, whose levels are realized in a correlative and mutually reinforcing manner along the path of the perfection of the rational soul. The findings indicate that this unity provides a philosophical framework for systematically linking “is” and “ought” as well as “knowledge” and “value”—a link that, in addition to its epistemic dimension, extends into existential, ethical, and educational domains. در رویکردهای رایج به‌ویژه در برخی مکاتب غیرصدرایی، عقل نظری و عقل عملی، اغلب به‌عنوان دو قوة مستقل بررسی می‌شوند و نسبت وجودی و شناختاری میان این دو به روشنی تبیین نمی‌گردد. هدف اصلی این پژوهش، تبیین و تحلیل رابطة عقل نظری و عقل عملی و نیز آثار و لوازم آن براساس مبانی اختصاصی حکمت متعالیه همچون اصالت وجود، وحدت وجود و وحدت نفس با قواست. پرسش محوری آن است که وحدت عقل نظری و عملی و پیامدهای آن در تحلیل نسبت «باید» و «هست»، چگونه براساس مبانی حکمت صدرایی قابل تبیین است و آیا بدون این مبانی می‌توان از چنین وحدتی سخن گفت؟ این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی نشان می‌دهد که براساس مبانی حکمت متعالیه، عقل نظری و عقل عملی دو شأن ادراکی از یک حقیقت واحدند و مراتب آن‌ها به‌صورت تلازمی و هم‌افزا در مسیر استکمال نفس ناطقه تحقق می‌یابد. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که این وحدت، چارچوبی فلسفی برای تبیین پیوند نظام‌مند میان «هست» و «باید» و نیز «دانش» و «ارزش» را فراهم می‌سازد؛ پیوندی که افزون بر ساحت معرفتی، در ابعاد وجودی، اخلاقی و تربیتی نیز دارای امتداد است.

https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8367_ec5f757e12cea5af099764e816e06d2e.pdf

دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 25 4 2026 02 20 Taʿdhīr and the Challenge of Truth-Acceptance in a Networked World: A Philosophical-Theological Analysis Based on Transcendent Theosophy ‌تعذیر و چالش حقیقت‌پذیری در جهان شبکه‌ای؛ واکاوی فلسفی-کلامی بر‌مبنای حکمت متعالیه 81 96 8364 10.22099/jrt.2025.54188.3285 FA عباس فرج زاده دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، واحد فسا، دانشگاه آزاد اسلامی،فسا، ایران. محمد جواد رحمانی گروه معارف اسلامی، واحد مرودشت، دانشگاه آزاد اسلامی، مرودشت، ایران . محمد شریفانی دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران. Journal Article 2025 09 05 This study, adopting a philosophical–theological approach grounded in the principles of “Transcendent Theosophy (Ḥikmat al-Mutaʿāliya)”, explores the phenomenon of ‘taʿdhīr’ (self-excusing) and the challenge of truth-acceptance within the networked lifeworld. The main problem is how the multiplicity of narratives and the dominance of intelligent algorithms, instead of strengthening collective rationality, lead to the expansion of epistemic veils and the passivity of both theoretical and practical reason in confronting truth. The study aims to identify the existential and epistemological roots of truth-avoidance in the context of digital and networked societies and to propose a philosophical framework for reconstructing the human’s substantial motion toward truth. Methodologically, it employs an analytical–critical design, combining interpretive analysis of Ṣadrian philosophical and theological texts with empirical data and case studies drawn from the domains of health, politics, and religion. The findings indicate that taʿdhīr in the networked world is not merely a psychological or technological phenomenon but a socio-epistemic condition arising from a deficiency in existential education and the obstruction of the path toward the unity of the intellect and the intelligible. Based on the principles of Transcendent Theosophy (Ḥikmat al-Mutaʿāliya), restoring the capacity for truth-acceptance requires reform on three levels: purification of the soul and rational cultivation, enhancement of philosophical–media literacy for critical engagement with competing narratives, and establishment of epistemic and institutional mechanisms within the networked lifeworld. This interdisciplinary framework opens new horizons for the philosophy of religion and the reconstruction of faith-based rationality in confronting contemporary epistemological and ontological crises. این پژوهش با رویکردی فلسفی‌ـ‌کلامی، به واکاوی پدیدة تعذیر و چالش حقیقت‌پذیری در زیست‌جهان شبکه‌ای می‌پردازد. مسألة اصلی این است که چگونه کثرت روایت‌ها و سلطة الگوریتم‌های هوشمند، به‌جای تقویت عقلانیت جمعی، موجب گسترش حجاب‌های معرفتی و انفعال عقل نظری و عملی در مواجهه با حقیقت می‌شود. هدف پژوهش، تبیین ریشه‌های وجودی و معرفتی حقیقت‌گریزی در بستر شبکه‌های اجتماعی و ارائة چارچوبی فلسفی برای بازسازی حرکت انسان به‌سوی حقیقت است. روش تحقیق، تحلیلی‌ـ‌انتقادی با تأکیدبر استنطاق متون فلسفی صدرایی و برخی منابع کلامی و تطبیق آن با داده‌های میدانی و مطالعات موردی در حوزة سلامت، سیاست و دین است. براساس یافته‌ها، تعذیر در جهان شبکه‌ای، صرفاً پیامدی روان‌شناختی یا فناورانه نیست، بلکه ریشه در ضعف تربیت وجودی و انسداد مسیر حرکت و اتحاد عاقل با معقول دارد. مطابق مبانی حکمت متعالیه، بازگشایی مسیر حقیقت‌پذیری، نیازمند سه سطح اصلاح است: تهذیب نفس و تربیت عقلانی، ارتقای سواد فلسفی‌ـ‌رسانه‌ای برای نقد روایت‌ها و تنظیم سازوکارهای معرفتی و نهادی در زیست‌جهان شبکه‌ای. این رویکرد میان‌رشته‌ای می‌تواند افق‌های تازه‌ای برای مطالعات فلسفة دین و بازسازی عقلانیت ایمانی در مواجهه با بحران‌های معرفتی معاصر بگشاید.

https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8364_966ce7987d8a7b47d3ec88e6cc132573.pdf