دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 26 2 2026 08 23 Bridging the Rift Between Divine Custom and Human Agency within the Three Realms: Al-Ghazali’s Perspective on Causality تبیین شکاف میان عادت الهی و فاعلیت انسان در پرتو ساحت‌های سه‌گانة جایگاه علیت نزد غزالی 49 63 8801 10.22099/jrt.2026.56185.3414 FA علی اصغر جعفری ولنی دانشیار گروه فلسفه و کلام، دانشکده علوم انسانی، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران . فاطمه امینی پویا دانشجوی کارشناسی‌ارشد فلسفه و کلام اسلامی،گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2026 05 18 <strong>This research examines the interconnection between the fundamental pillars of Imam Muhammad al-Ghazali's thought across the three dimensions of theology, cosmology, and anthropology, aiming to elucidate how he reconciles the negation of causality in nature with the affirmation of a form of necessity within the structure of the human soul. In his cosmology, to preserve the concept of absolute Divine Omnipotence, al-Ghazali denies a necessary causal link between material phenomena, characterizing it instead as "Divine Habit" (adat allahiyyah). Conversely, in the realm of anthropology, to establish a coherent ethical system, he asserts the necessity of a causal hierarchy among the faculties of the soul and human intentions</strong><strong>.</strong> <strong>Within this intellectual framework, the process of thought (khatir), inclination (raghbah), and will (iradah) constitutes a systematic chain in which "knowledge" (ma'rifah), as the primary catalyst, shapes human ontological and identity shifts. This continuity culminates in his theology, as proximity to God is attainable only through the rectification of this internal system and the purification of the heart. Employing a descriptive-analytical method, this study demonstrates that al-Ghazali shifts the locus of causality from the physical world to the psychological realm to ensure that the path toward spiritual perfection remains governed by a structured order. Ultimately, the denial of external causality—intended to safeguard Divine Unity of Action (Tawhid al-Af`al)—does not contradict the affirmation of internal necessity for attaining divine gnosis; rather, this demarcation of realms prevents conceptual contradiction within his thought.</strong> <br />Within this framework, the process of thought (*khawatir*), inclination, and will is depicted as a systematic chain where "knowledge" acts as the primary mover, shaping changes in human identity. This continuity reaches its zenith in theology, as proximity to God is only possible through refining this internal system and polishing the mirror of the heart. The results of this study, conducted through a descriptive-analytical method, demonstrate that Ghazali shifts causality from the physical world to the psychological realm to ensure the path of spiritual perfection remains governed by order. Ultimately, negating external causality to preserve "Divine Unity of Action" does not conflict with affirming internal necessity for achieving divine knowledge; thus, this distinction between realms prevents any contradiction in his thought. این پژوهش پیوند میان ارکان اندیشة امام محمد غزالی را در سه‌ساحت خداشناسی، جهان‌شناسی و انسان‌شناسی واکاوی می‌کند تا مشخص شود که او چگونه نفی علیت در طبیعت را با اثبات نوعی ضرورت در ساختار جان آدمی پیوند می‌زند. غزالی در جهان‌شناسی، برای حفظ قدرت مطلق الهی، رابطة ضروری میان پدیده‌های مادی را نفی کرده و آن را تنها عادت الهی می‌نامد؛ اما در ساحت انسان‌شناسی، برای پی‌ریزی نظام اخلاقی، به لزوم وجود سلسله‌‌مراتب علّی میان قوای نفس و نیّات روی می‌آورد. در این منظومه، فرآیند خاطر (اندیشة‌ خطورکننده) ، رغبت و اراده، زنجیره‌ای نظام‌مند است که در آن، معرفت به‌عنوان محرک نخستین، تغییرات هویتی انسان را رقم می‌زند. این پیوستگی در خداشناسی به غایت خود می‌رسد؛ چراکه تقرب به خداوند، تنها ازمسیر اصلاح این نظام درونی و صیقل‌دادن آینة دل ممکن است. نتیجة این مطالعه که با روش توصیفی–تحلیلی سامان یافته است، نشان می‌دهد که غزالی علیت را از جهان فیزیکی به جهان روان‌شناختی منتقل کرده است تا مسیر کمال معنوی، امری قاعده‌مند باقی بماند. درواقع، نفی علیت بیرونی برای صیانت از توحید افعالی، با اثبات ضرورت درونی برای تحقق معرفت الهی در تقابل نیست؛ بلکه این تفکیک ساحت‌ها، مانع از بروز تناقض در اندیشة او می‌شود. https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8801_729482b13701f72e21b58ef2eecf163e.pdf