دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 26 1 2026 04 21 An Examination of Khwājah Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī’s Critiques of the Peripatetic View on Divine Foreknowledge بررسی ارزیابی‌های خواجه طوسی بر دیدگاه مشاء پیرامون علم پیشین الهی 65 76 8646 10.22099/jrt.2026.55539.3366 FA علی مستاجران گورتانی دانش‌آموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. Journal Article 2026 01 27 <strong>Divine foreknowledge is one of the most significant and complex issues in theology. How did God, the Exalted, have knowledge of things prior to creation? Did He possess knowledge through imprinted forms (suwar murtasimah), or through acquired knowledge (</strong><strong>ʿ</strong><strong>ilm </strong><strong>ḥ</strong><strong>u</strong><strong>ṣū</strong><strong>l</strong><strong>ī</strong><strong>), or through presentational knowledge (</strong><strong>ʿ</strong><strong>ilm </strong><strong>ḥ</strong><strong>u</strong><strong>ḍū</strong><strong>r</strong><strong>ī</strong><strong>)? Or, as some believe, should such knowledge be denied altogether? Na</strong><strong>ṣī</strong><strong>r al-D</strong><strong>ī</strong><strong>n al-</strong><strong>Ṭū</strong><strong>s</strong><strong>ī</strong><strong> critiques the Peripatetic view on divine foreknowledge on five key points. On the other hand, Mull</strong><strong>ā</strong><strong> </strong><strong>Ṣ</strong><strong>adr</strong><strong>ā</strong><strong>, though disagreeing with the Peripatetic position and offering his own theory on the matter, has responded to all of </strong><strong>Ṭū</strong><strong>s</strong><strong>ī</strong><strong>’s objections. Using an analytical-logical method, this study re-examines and evaluates all five of </strong><strong>Ṭū</strong><strong>s</strong><strong>ī</strong><strong>’s critiques in terms of their foundational and structural aspects. The main objective of this paper is to analyze </strong><strong>Ṭū</strong><strong>s</strong><strong>ī</strong><strong>’s criticisms of Avicenna’s theory of divine foreknowledge. It will further be shown that Mull</strong><strong>ā</strong><strong> </strong><strong>Ṣ</strong><strong>adr</strong><strong>ā</strong><strong>’s theory of divine foreknowledge — known as “detailed knowledge within the very mode of indistinct comprehension” (al-</strong><strong>ʿ</strong><strong>ilm al-ijm</strong><strong>ā</strong><strong>l</strong><strong>ī</strong><strong> f</strong><strong>ī</strong><strong> </strong><strong>ʿ</strong><strong>ayn al-kashf al-taf</strong><strong>ṣī</strong><strong>l</strong><strong>ī</strong><strong>) — is, in its foundations, partially adopted from certain principles upheld by </strong><strong>Ṭū</strong><strong>s</strong><strong>ī.</strong> علم پیشین الهی یکی از مسایل مهم و پیچیده در الهیات به‌شمار می‌رود. پیش‌از خلقت، خداوند متعال چگونه به اشیاء آگاهی داشته است؟ به‌واسطة صور مرتسمه است یا به‌نحو علم حصولی و یا علم حضوری؟ و یا به‌باور برخی، باید منکر این نوع علم شد. خواجه نصیرالدین طوسی دیدگاه مشاء پیرامون علم پیشین الهی را در پنج‌محور به نقد کشیده است. ازجانب دیگر، ملاصدرا با اینکه با رأی حکمای مشاء موافق نبوده و خود، دیدگاه دیگری ارائه کرده است؛ اما تمام انتقادات خواجه را پاسخ داده است. در این پژوهش به روش تحلیلی–منطقی، پنج انتقاد خواجه به‌لحاظ مبنایی و ساختاری مورد ارزیابی و بررسی مجدد قرار گرفته است. در ادامه مشخص خواهد شد، نظریة ملاصدرا در مورد علم پیشین الهی که معروف به علم اجمالی در عین کشف تفصیلی است، از برخی مبانی منسوب به خواجه اتحاذ شده است. https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8646_593137a0cca9e66b8595432788c7c00b.pdf