دانشگاه شیراز فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 26 1 2026 04 21 A Comparative Analysis of the Quiddity of Mental Forms in Price’s Philosophy and al-Ḥikma al-Mutaʿāliyah تحلیل تطبیقی ماهیت صورت‌های ذهنی در فلسفۀ پرایس و حکمت متعالیه 3 18 8582 10.22099/jrt.2026.55297.3353 FA عباس اسالم دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران. قاسم کاکائی استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران. Journal Article 2025 12 25 The present study focuses on the problem of the nature of mental images and seeks to clarify the relationship between the theory of H. H. Price and the explanations offered within Hikmat al-Mutaʿāliyah, particularly in the thought of Mulla Ṣadrā. It further evaluates the capacity of these two frameworks to interpret parapsychological phenomena such as telepathy, hauntings (or place-possession), and psychokinesis. The primary aim of the research is to identify points of convergence and divergence between the two approaches and to demonstrate the possibility of their mutual complementarity within a more comprehensive theoretical framework. The study adopts a descriptive–analytical and comparative methodology. First, the methodological and ontological foundations of each perspective are reconstructed—namely, Price’s empiricism grounded in parapsychological evidence, and the rational–ontological argumentation characteristic of Hikmat al-Mutaʿāliyah. Subsequently, the principal components of their respective accounts of mental images are comparatively analyzed, including their intermediary status between matter and immateriality, persistence and vitality, symbolic expression, and the possibility of communication with other minds. The findings indicate that both theories regard mental images as neither purely material nor merely subjective, but as possessing an intermediate ontological status. However, Price tends toward attributing a degree of relative independence to images and assigns properties such as a “telepathic character” to the ideas themselves. In contrast, Hikmat al-Mutaʿāliyah grounds such properties in the existential modalities (tashaʾunāt) of the soul and its hierarchical levels of being. The study concludes that a rereading of Price’s theory in light of Ṣadrian metaphysical principles may enhance its metaphysical coherence while preserving its responsiveness to the empirical data emphasized by Price. پژوهش حاضر با تمرکز بر مسئلة «ماهیت صور ذهنی» می‌کوشد نسبت میان نظریة اچ.اچ. پرایس و تبیین‌های حکمت متعالیه، به‌ویژه در اندیشة ملاصدرا را روشن و ظرفیت آن‌ها را برای تفسیر پدیده‌های فرا‌روان‌شناسانه، مانند تله‌پاتی، تسخیر مکان‌ها و روان‌جنبانی، ارزیابی کند. هدف اصلی تحقیق، استخراج نقاط اشتراک و افتراق دو رویکرد و نشان‌دادن امکان تکمیل متقابل آن‌ها در چارچوبی جامع‌تر است. در این پژوهش با روش توصیفی˗تحلیلی و تطبیقی نخست مبانی روش‌شناختی و هستی‌شناختی دیدگاه تجربه‌گراییِ مبتنی‌بر شواهد فراروان‌شناسانه در پرایس و استدلال عقلی˗وجودشناختی در حکمت متعالیه بازسازی شده، سپس مؤلفه‌های اصلی در باب صور ذهنی، ازجمله واسطه‌گی میان ماده و فراماده، پایداری و حیات، بیان سمبولیک و امکان ارتباط با غیر، به‌صورت مقایسه‌ای تحلیل گردیده است. براساس یافته‌ها، هر دو نظریه، این صور، نه کاملاً مادی و نه صرفاً ذهنی‌اند، بلکه در مرتبه‌ای میان این دو قرار دارند. اما پرایس گرایش به استقلال نسبی آن‌ها و نسبت‌دادن ویژگی‌هایی چون «خاصیت تله‌پاتیک» به خودِ ایده‌ها دارد. درحالی‌که حکمت متعالیه این ویژگی‌ها را به «تشأن نفس» و مراتب وجودی آن بازمی‌گرداند. بازخوانی نظریة پرایس در پرتو مبانی صدرایی می‌تواند انسجام متافیزیکی تبیین را تقویت و توان پاسخ‌گویی به داده‌های تجربیِ مورد نظر پرایس را حفظ نماید.

https://jrt.shirazu.ac.ir/article_8582_1f3a044c51f2f2aba071b6c49100ad45.pdf