اندیشه دینی Shiraz University فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 Shiraz University 7 10.22099/jrt.2018.4770 مقاله علمی پژوهشی نحوه‌ی اتصاف ذات الهی به صفات کمالی از دیدگاه علامه طباطبایی باروتی مریم دانشگاه تربیت مدرس اکبریان رضا استاد دانشگاه تربیت مدرس 20 02 2018 17 65 1 24 19 02 2017 05 07 2017 Copyright © 2018, Shiraz University. 2018 https://jrt.shirazu.ac.ir/article_4770.html

علامه طباطبایی در آثار خود، دیدگاه‌های متفاوتی درباره‌ی نحوه‌ی اتصاف ذات الهی به صفات کمالی دارد: الف) عینیتِ صفات با یکدیگر و با ذات الهی، ب) عینیت یک طرفه، ج) عینیت مفهومی و مصداقی ذات الهی با صفات. چنین به‌نظر می‌رسد که این سه دیدگاه بر مبانیِ متفاوت و در طول یکدیگر استوار است. هر دیدگاه با حفظ موضوع و مبانی‌اش تحقق داشته و دیدگاه‌های دیگر را نیز نقض نمی‌کند. در دیدگاه نخست، عینیت دو‌طرفه‌ی صفات کمالی با یکدیگر و با ذات الهی، کثرت مفهومی صفات الهی و وحدت تشکیکیِ غیر‌تفاضلیِ آن‌ها بر اساس آثار علامه طباطبایی تبیین می‌شود. دیدگاهِ عینیت یک‌طرفه اصطلاح مختصِ علامه طباطبایی است و چنین به‌نظر می‌رسد که با تحلیل مقامات الهی از نظر ایشان، می‌توان این دیدگاه را تبیین نمود. دیدگاه سوم مبتنی بر نظریه‌ی بدیعِ علامه طباطبایی یعنی توحید اطلاقی است، که نهایتاً به نفیِ نحوه‌ی اتصاف ذات الهی به صفات کمالی می‌انجامد.

 واژه‌های کلیدی: 1. عینیت 2.زیادت 3.علامه طباطبایی 4.ذات الهی 5.صفات کمالی 1. آشتیانی، سیدجلال‌الدین، (1360)، مقدمه بر تمهید القواعد از صائن الدین علی بن محمد الترکه، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران. 2. ابن‌عربی، محی‌الدین، (1946)، فصوص الحکم، قاهره: دار احیاء الکتب العربیه. 3. ــــــــــــــــــــــ، (1946)، الفتوحات المکیه، ج: 1، بیروت: دارالصادر. 4. باروتی، مریم و محمد سعیدی‌مهر، (1391)، «مبانی فلسفی توحید صفاتی از دیدگاه علامه طباطبایی»، فلسفه دین (پردیس قم دانشگاه تهران)، دوره نهم، شماره دوم، پاییز و زمستان. 5. جوادی آملی، عبدالله، (1386)، رحیق مختوم (شرح حکمت متعالیه)، ج: 1، قم: اسراء. 6. ـــــــــــــــــــــ، (1383)، سرچشمه اندیشه (مجموعه مقالات و مقدمات عرفانی)، ج: 5، قم: اسراء. 7. ـــــــــــــــــــــ، (1372)، تحریر تمهید القواعد صائن الدین علی بن محمد الترکه، بی‌جا، الزهرا (س). 8. حسن‌زاده آملی، حسن، (1380)، کلمه‌ی علیا در توقیفیت اسماء، قم: بوستان کتاب. 9. رحیمیان، سعید، (1383)، مبانی عرفان نظری، تهران: سمت. 10. سعیدی‌روشن، محمدباقر، (1385)، تحلیل زبان قرآن و روش شناسی فهم آن، تهران و قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 11. صدرالمتألهین، (1981)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، ج: 3و6، قم: المکتبه المصطفویه. 12. طباطبایی، محمدحسین، (1417)، المیزان فی تفسیر القرآن، ج: 1،2، 3، 6،7، 8، 10، 11، 12، 13، 15، 18 ،19، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین حوزه‌ی علمیه‌ی قم. 13. ـــــــــــــــــــــــــ، (1388)، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج: 2،3و5 (از مجموعه آثار شهید مطهری (6))، قم: صدرا. 14. ــــــــــــــــــــــــ، (1428)، علی(ع) و الفلسفه الالهیه (از الانسان و العقیده)، تحقیق الشیخ صُباح الرُبیعی و الشیخ علیّ الاسدی، قم: باقیات. 15. ــــــــــــــــــــــــ، (1428)، رساله الانسان فی الدنیا (از الانسان و العقیده)، تحقیق صباح الربیعی و علی الأسدی، الطبعه الثانیه، قم: باقیات. 16. ــــــــــــــــــــــــ، (1387)، شیعه، به کوشش هادی خسرو شاهی، قم: بوستان کتاب. 17. ــــــــــــــــــــــــ، (بی‌تا)، نهایه الحکمه، قم: مؤسسه النشرالاسلامی التابعه لجماعه المدرسین. 18. ــــــــــــــــــــــــ، (بی‌تا)، بدایه الحکمه، قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین. 19. ــــــــــــــــــــــــ، (1427)، رساله التوحید ( از الرسائل التوحیدیه)، قم: موسسه النشر الاسلامی. 20. ــــــــــــــــــــــــ، (1427)، رساله الاسماء (از الرسائل التوحیدیه)، قم: مؤسسه النشر الاسلامی. 21. ــــــــــــــــــــــــ، (1388)، رساله اثبات واجب الوجود (از مجموعه رسائل (1))، قم: بوستان کتاب. 22. ــــــــــــــــــــــــ، (1981)، تعلیقه بر اسفار، ج: 1، 2، 6، 7 و8، قم: المکتبه المصطفویه. 23. ــــــــــــــــــــــــ، (1428)، توحید علمی و عینی در مکاتیب حکمی و عرفانی (تذییلات علامه طباطبایی)، مشهد: علامه طباطبایی. 24. ــــــــــــــــــــــــ، ( 1389)، رساله لب الباب، تقریر محمد حسین حسینی تهرانی، قم: بوستان کتاب. 25. ــــــــــــــــــــــــ، (1393)، رساله الولایه، شرح عبدالله جوادی آملی، ج1و2، قم: اسراء. 26.الفناری، شمس الدین محمد حمزه، (2010)، مصباح الانس بین المعقول و المشهود، محقق و مصحح: عاصم ابراهیم الکیالی، بیروت: دارالکتب العلمیه. 27. فولادی، علیرضا، (1389)، زبان عرفان، تهران: انتشارات سخن و انتشارات فراگفت. 28. القونوی، صدرالدین، (1371)، النصوص، تهران: مرکز نشر دانشگاهی. 29. ـــــــــــــــــــ، (بی‌تا)، الفکوک، نسخه خطی، این رساله براساس نسخه 727 کتابخانه یوسف آغا قونیه کار شده است. 30. کاکایی، قاسم، (1382)، وحدت وجود به روایت ابن عربی و مایستر اکهارت، تهران: هرمس. 31. مصباح یزدی، محمدتقی، (1388)، شرح نهایه الحکمه، ج: 2 (ازمجموعه آثار مشکات 4-1/3)، تحقیق و نگارش عبد‌الرسول عبودیت، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. 32. ____________________، (1386)، معارف قرآن (1-3): خدا‌شناسی، کیهان‌شناسی، انسان‌شناسی (مشکات 1،2،3-1/1)، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. 33. نویا، پُل، (1373)، تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ترجمه اسماعیل سعادت، تهران: مرکز نشر دانشگاهی. 34. یزدان‌پناه، یدالله، (1391)، مبانی و اصول عرفان نظری، نگارش عطاء انزلی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.  _||_
اندیشه دینی Shiraz University فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 Shiraz University 7 10.22099/jrt.2018.4772 مقاله علمی پژوهشی حقیقت و رستگاری در آموزه‌های ذن بودیسم پیاده کوهسار ابوالقاسم گروه معارف اسلامی، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان ، ایران. 20 02 2018 17 65 25 46 13 08 2017 06 01 2018 Copyright © 2018, Shiraz University. 2018 https://jrt.shirazu.ac.ir/article_4772.html

داستان‌های عجیب و جملات نامتعارفی که از اساتید ذن نقل می‏شود و سبک زندگی توأم با آرامش و سادگی راهبان ذن و نظم، کوشایی و پیشرفت کشور ژاپن در قرن اخیر، که به اندیشه‌های ذن بودایی منسوب می‌گردد، این مکتب را به یکی از موضوعات شایان توجه برای پژوهشگران ادیان و عرفان و سایر حوزه‌ها و حتی مردم عادی تبدیل کرده است. در این مقاله، سعی شده است تا با بازگشت به ریشه‌های کهن اندیشه‌ی ذن در ابتدای تاریخ بودیسم، خاستگاه‌ها، مبانی و مهم‏ترین مفاهیم و شخصیت‏های ذن به خواننده معرفی گردد. نتایج نشان می‏دهد اندیشه‌ی ذن بودایی، که به‌سختی می‏توان عناوینی چون دین، فرقه‌ی مذهبی یا حتی فلسفه بر آن نهاد، روش خاصی برای نگریستن به هستی است که در آن، بیش از هر چیز، بر عاری‌شدن از تمام پیش‏فرض‏ها و باورهای تصنعی درباره‌ی حقیقت و رستگاری تأکید می‏شود. در ذن، سالک به تجربه‌ی مستقیم واقیعت‏های روزمره‌ی زندگی و اندیشیدن و مراقبه‌کردن در جریان ساده‌ی امور سفارش می‏شود تا به گوهر نجات، که عنوان ساتوری بر آن اطلاق شده است، دست یابد. ساتوری بازشدن دریچه‌ی جدیدی به روی فرد است که تا آن زمان در پرده‌ی ابهام ذهن دوگانه‏انگار قرار داشته است. به هرترتیب، همان‌طور که استادان ذن می‏گویند، ممکن است هر توضیح و تبیینی از ذن از جانب کسی که خود در رودخانه‌ی آرام و عمیق ذن شیرجه نزده است دچار سوء‌تفاهم باشد.

 واژه‌های کلیدی: ۱. ذن ۲. بودایی ۳. اشراق ۴. مکتب چان ۵. ساتوری ۶. ژاپن 1. ستوده، شهاب، (1381)، «نقش ویژه ایرانیان بودایی در گسترش بودیسم در چین و جنوب شرقی آسیا»، در نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی (تهران)، زمستان 1381، دوره 52، شماره164 ، ص:495 تا ص506. 2. سوزوکی، د. ت، (1383)، مقدمه ای بر ذن بودیسم، ‏ترجمه منوچهر شادان، تهران: بهجت. 3. همفریز، کریسمس، (1377)، ذن، ‏ترجمه منوچهر شادان، چاپ دوم، تهران: ققنوس. 4. یو لان، فانگ، (1380)، تاریخ فلسفه‌ی چین، ‏ترجمه فرید جواهر کلام، تهران: فرزان روز. 5. Brear, A.D. (1998) " Moral Behavior in Zen Buddhist Tradition: Nature And Status" in International Encyclopedia of Buddhism, Edited by: Nagendra Kr. Singh, vol. 42, New Delhi. 6. Chan, Wing-tsit, (2005) A Source Book in Chinease Philosophy, Princeton university press. 7. Dumonlin, S.J. , Heinrich, (2000) A History of Zen Buddhism, Translated from German by Paul Peachy, Munshiram Manoharal Publishers pvt. Ltd. 8. ____________________, (1987) "Zen", in Encyclopedia of Religion, Ed. by Mircea Eliade, vol. 15, London: Macmillan Publishing Company. 9. Dusgupta, Surendranath, (1997) A History of Indian philosophy, vol. 1, Motilal Banasidoss, Delhi. 10. Heine, Steven(ed.) and dale s. wright, (2008) Zen Ritual:Studies of Zen Buddhist Theory in Practice, Oxford: Oxford University Press. 11. Heine, Steven,( 2003) Opening Mountain: Koans of the Zen Masters, Oxford: Oxford University Press. 12. Heine, Steven (ed.) and dale s. Wright ,( 2000) The Koan, Texts and Contexts in Zen Buddhism, Oxford: Oxford University Press,. 13. Hisamatsu, S. (1998) "Zen: It’s Meaning for Modern Civilization" in International Encyclopedia of Buddhism, Ed. By: Nagendra Kr. Singh, vol. 45, New Delhi. 14. Lino, N. (1998)"Dogen's Zen view of Interdependence", in International Encyclopedia of Buddhism , Ed. by : Nagendra Kr. Singh, vol. 41, New Delhi. 15. Masunaga, Reiho, (2003) "Zen Buddhism", in the Path of Buddha, Ed. by: Kennenth W. Morgan, The Ronald Press Company. 16. Mou Lam, Wong, (1993) "Enlightenment of Hui-neng", In Entering The Stream, Ed. by : Samuel Bercholz and Sherab chodzen Cohn, Boston: Shambhala Publications. 17. Noriyoshi, Tamaru, "Buddhism in Japan”, in Encyclopedia of Religion, Ed. by Mircea Eliade, vol. 15, London: Macmillan Publishing Company. 18. Schlütter, Morten , (2008) How Zen Became Zen. The Dispute over Enlightenment and the Formation of Chan Buddhism in Song-Dynasty China, Honolulu:  University of Hawai‘i Press. 19. Suzuki, D.T.,(1998) "Zen Buddhism And A Common Sense World", in International Encyclopedia of Buddhism, Ed. by: Nagendra Kr. Singh, vol. 45, New Delhi. 20. ____________, (1998) "Zen Buddhism As Purifier And Liberator of Life ", in International Encyclopedia of Buddhism, Ed. by: Nagendra Kr. Singh, vol. 45, New Delhi. 21. ____________, (1998) "Zen Buddhism from Bodhidharma To Hui– neng (Yeno)", ", in International Encyclopedia of Buddhism, Ed. by: Nagendra Kr. Singh, vol. 45, New Delhi. 22. ____________, (1998) "Zen Hyakudai, one Hundred Zen Topics",", in International Encyclopedia of Buddhism, Ed. by: Nagendra Kr. Singh, vol. 45, New Delhi. 23. ____________, )1998 ( "Zen Philosophy", in International Encyclopedia of Buddhism, Ed. by: Nagendra Kr. Singh, vol. 45, New Delhi. 24. Suzuki, Shunryu, (1993) " Zen Mind, Beginners Mind", in Entering The Stream, Ed. by: Samuel Bercholz and Sherab chodzen Cohn, Boston: Shambhala Publications. 25. Woriyoshi, Tamaru,(1987) "Buddhism: Buddhism in Japan", In Encyclopedia of Religion, Ed. by: Mircea Eliade, London: Macmillan Publishing company. 26. Zurcher, Erik" (1987), Buddhism: Buddhism in China", In Encyclopedia of Religion, Ed. by: Mircea Eliade, vol.2, London: Macmillan Publishing company._||_
اندیشه دینی Shiraz University فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 Shiraz University 7 10.22099/jrt.2018.4773 مقاله علمی پژوهشی آزمایش فکری گالیله درباره‌ی اصل لختی و موضع علامه طباطبایی و شهید مطهری در باب آن حسینی سید علی دانشجوی دکتری فلسفه‌ی متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد 20 02 2018 17 65 47 70 25 06 2017 07 10 2017 Copyright © 2018, Shiraz University. 2018 https://jrt.shirazu.ac.ir/article_4773.html

در این مقاله، به بررسی دیدگاه دو فیلسوف مسلمان درباره‌ی میزان اعتبار آزمایش‌ فکری گالیله (۱۵۶۴ - ۱۶۴۲م) برای اثبات قانون لختی پرداخته‌ایم. علامه طباطبایی (۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ش) و شهید مطهری (۱۲۹۸ - ۱۳۵۸ش) مستقیماً به رد آزمایش فکری گالیله نپرداخته‌اند، بلکه اگر چنین می‌نماید که با این آزمایش فکری سر ناسازگاری دارند، صرفاً به این دلیل است که ادعای خدشه‌ناپذیری این آزمایش فکری و هم‌ارزش‌دانستن آن با آزمایش واقعی را تضعیف کنند و در گام بعدی نیز این گزاره را بی‌وجه کنند که نتیجه‌ی این آزمایش فکری (یعنی قانون لختی) بتواند اصلی فلسفی را به زیر بکشد و آن را نقض کند. رویکرد این دو متفکر به آزمایش‌ فکری خاصی (یعنی آزمایش فکریِ اثبات‌کننده‌ی قانون لختی) را می‌شود دیدگاهی اجمالی درباره‌ی طرز تلقی از اصل روش آزمایش‌های فکری، در فضای فکری فلسفه‌ی اسلامی معاصر دانست. در دیدگاه این دو متفکر، آزمایش فکری شأن اثبات مطلبی را دارد، اما نه به‌اندازه‌ی آزمایش در فضای آزمایشگاهی، آزمایش فکری حدسی و نظری است، نه به‌دست‌آمده از اصول تجربی و عملی.

 واژه‌های کلیدی: ۱. آزمایش فکری ۲. لختی ۳. گالیله ۴. شهید مطهری ۵. علامه طباطبایی ۱. انیشتین، آلبرت؛ اینفلد، لئوپولد، (۱۳۶۱)، تکامل فیزیک، ترجمه‌ی احمد آرام، تهران: خوارزمی. ۲. باترفیلد، هربرت، (۱۳۷۹)، مبانی علوم نوین، مترجم یحیی نقاش صبح، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. ۳. حسینی، سیدعلی، (۱۳۹۵)، آزمایش‌های فکری در آثار ابن‌سینا و تحلیل آن، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قم. ۴. حشمت‌پور، محمدحسین، «درس طبیعیات شفا»، ۲۰/۱/۹۲، در: http://www.eshia.ir/feqh/archive/text/heshmatpour/shavareq/91/911208 ۵. فرشاد، مهدی، (۱۳۶۳)، طبیعیات ارسطو، تهران: ام‍ی‍رک‍ب‍ی‍ر. ۶. فروغی، محمدعلی، (۱۳۶۱)،  ترجمه فن سماع طبیعی، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر. ۷. طباطبایی، سید محمد‌حسین، (۱۳۹۰)، اصول فلسفه و روش رئالیسم، پاورقی از مرتضی مطهری، تهران: صدرا. ۸. مصباح‌یزدى، محمدتقی، (۱۳۹۱)، آموزش فلسفه، ج۲، قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى. ۹. ــــــــــــــــــــــ، (۱۳۹۲)، رابطه علم و دین، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. ۱۰. مطهری، مرتضی، (۱۳۸۹)، آشنایی با قرآن (۲)، تهران: صدرا. ۱۱. ـــــــــــــــ،  (۱۳۸۹)، توحید، تهران: صدرا. 12. Adamson, Peter, (2016), Philosophy in the Islamic World, Oxford. United Kingdom: Oxford University Press. 13. Bell, J. A., (1994), Reconstructing prehistory: scientific method in archaeology, Philadelphia, Temple University Press. 14. Borzeszkowski, H.-H.-v., & Wahsner, R., (2002), “Mach's principle and the dualism of space-time and matter”, In: M. Sachs, & A. R. Roy (Eds.), Mach's Principle and the Origin of Inertia (pp. 73-88), Montreal, Apeiron. 15. Cappelen, Herman; Gendler, Tamar; Hawthorne, John, (Eds) (2016), The Oxford Handbook of Philosophical Methodology, Oxford, United Kingdom: Oxford University Press. 16. Gendler, Tamar Szabó, (2010), Intuition, Imagination and Philosophical Methodology, Oxford: Oxford University Press. 17. Gustavsson, Bengt, (2007), The Principles of Knowledge Creation: Research Methods in the Social Sciences, Edward Elgar Publishing. 18. Häggqvist, Sören, (1996), Thought Experiments in Philosophy, Stockholm: Almqvist & Wiksell International. 19. Ierodiakonou, Katerina; Roux, Sophie, (Eds), (2011), Thought Experiments in Methodological and Historical Contexts, Leiden, E. J. Brill. 20. Kukkonen, Taneli, (2014), “Ibn Sīnā and the Early History of Thought Experiments”, Journal of the History of Philosophy, Volume 52. Number 3. July, pp. 433-459. 21. McGinnis, Jon, (2007), “Avoiding the Void: Avicenna on the Impossibility of Circular Motion in a Void,” in P. Adamson (ed.), Classical Arabic Philosophy: Sources and Reception, London – Turin: The Warburg Institute – Nino Aragno Editore, 74–89. 22. Matthews, Michael R.(Ed), (2014), "International Handbook of Research in History", Philosophy and Science Teaching, ]S.l.], Springer. 23. Mclaughlin, Thomas J., (2008), "Nature and Inertia”, The Review of Metaphysics, Vol. 62, No. 2 (Dec.), pp. 251-284. 24. Sachs, Mendel, (2007), Concepts of modern physics: the Haifa lectures, London, Imperial College Press; Singapore: Distributed by World Scientific. 25. Spears, Jacqueline D.; Zollman, Dean, (1985), Fascination of Physics, Benjamin/Cummings Publishing Co. 26. Woodward, James F.; Mahood, Thomas, (1999), "What is the Cause of Inertia?”, Foundations of Physics, June, Volume29, Issue6, pp:899–930._||_
اندیشه دینی Shiraz University فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 Shiraz University 7 10.22099/jrt.2018.4774 مقاله علمی پژوهشی هستی‌شناسی «معشوق معدوم» ابن‌عربی و ثمرات معرفتی و سلوکی آن مرجانی احمد دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه تهران ابراهیمی حسن دانشیار دانشکده الهیات دانشگاه تهران 20 02 2018 17 65 71 90 20 09 2017 03 12 2017 Copyright © 2018, Shiraz University. 2018 https://jrt.shirazu.ac.ir/article_4774.html

ابن‌عربی با تفطّن به اصل وحدت­ وجود، به طرح رهیافت معشوق معدوم همت می‌گمارد. وی بنابر اصل وحدت وجود، دورویکرد عمده به معشوق دارد: اولاً نگاه او به معشوق نگاهی ابژکتیو و وجودی است؛ ثانیاً معشوق ازلی که در مقام غیب‌الغیوبی، نامعلوم است، از حیث تجلیّات نامکرّر اسماییاز ویژگی «دوام و استمرار» برخوردار بوده و لذا ملازم با چیزی است که هنوز به وجود نگراییده، «معدوم» [مضاف] می‌باشد. در این جستار، سعی شده است تا علاوه بر ارائه‌ی بحث به شیوه‌ی تحلیلی، در وهله‌ی نخست، اقسام تجلّیات معشوق معدوم تحت تعریف عشق حقیقی به معشوق ازلی بیان شود و سپس تأثیرات این رهیافت بدیع در حوزه‌ی عرفان نظری، بر تتبّعات معرفتی و سلوکی انسان عاشق مورد عنایت قرار گیرد. لذا فهم ظرفیت‌های معرفتی و سلوکی معشوق معدوم در نسبت با خویش می‌تواند زمینه‌ی تغییر نگرشی ژرف و به‌تبع آن، رشد و تحوّل روزافزون انسان سالک و عاشق را در زندگی این جهانی تا ابدیّت فراهم دارد.

 واژه‌های کلیدی: ۱. وحدت وجود ۲. معشوق معدوم ۳. دوام و استمرار ۴. مقام اَنَا یا من ۵. تحوّل معرفتی و سلوکی 1. ابن­ترکه، صائن‌الدین علی، (1378)، شرح فصوص‌الحکم، محقق/ مصحح: محسن بیدارفر، قم: انتشارات بیدار. 2.______________، (1394)، تمهید­القواعد، محمدرضا قمشه‌ای (حواشی) محمود قمی، قم: انتشارات بوستان کتاب. 3. ابن‌عربی، محیی­الدین، (1999)، الفتوحات­المکیّه، به‌تصحیح احمد شمس‌الدین، ج: 1،2،3،5،6،7، بیروت: دارالکتب العلمیه. 4.__________، (1970)، الفتوحات المکیه (اربع مجلدات) ، بیروت: دارالصادر. 5.__________، (1946م)، فصوص­الحکم، قاهره: دار احیاء­الکتب­ العربیه. 6.__________، (1367)، رسائل،(ده‌رساله فارسی‌شده) به‌کوشش نجیب‌مایل‌ هروی، تهران:مولی. 7. بخارى، ابوعبداالله محمد بن اســماعیل، (1401ق)، الجامع الصحیح، بى‌جا، دارالفکر. 8. جامی، عبدالرحمان بن احمد، (1370)، نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص، مقدمه و تعلیقه‌ی آشتیانی، جلال‌الدین، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى.‏ 9._________________، (1386ش)، نفحات‌الانس، ج: 1، تهران: چاپ محمود عابدی. 10. جهانگیری، محسن، (1375)، محیى‌الدین ابن­عربى چهره برجسته عرفان اسلامى‏، چاپ چهارم ، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.‏ 11. چیتیک، ویلیام سی، (1393)، ابن‌عربی وارث انبیاء، ترجمه هوشمند دهقان، تهران: پیام امروز. 12. حلاج، حسین بن منصور، (1385)، دیوان شعر، تهران: صبا مهر. 13. رضایی‌تهرانی، علی، (1393)، سیروسلوک، طرحی نو در عرفان عملی شیعی،چاپ دوم،قم:مؤلف. 14. ستّاری، جلال، (1375)، عشق صوفیانه، چاپ دوم، تهران: نشر مرکز. 15. سیدابن­طاووس، (1353)، اللّهوف علی قتلی الطّفوف، مترجم احمد فهری‌زنجانی، تهران:جهان. 16. طوسی، محمد بن محمد نصیرالدین، (1376)، اوصاف الاشراف، به اهتمام ایرج گل‌سرخی، تهران: نشر علم. 17. غزالی، احمد، (1359)، سوانح العشّاق، مصحح نصرالله پورجوادی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران. 18. کلینی، محمد بن یعقوب،(1390)، اصول کافی، مترجم عباس حاجیانی‌دشتی،قم: موعود اسلام. 19. محمودالغراب، محمود، (1414ق)، الحبّ و المحبّه من کلام الشیخ الاکبر، چاپ دوم، دمشق: دارالکاتب العربی. 20. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، (1403)، بحار الانوار لدرر اخبار الائمه الاطهار (علیهم السلام)، (111جلد) ج: 91، بیروت: دار احیاء التراث العربی. 21. مولوی، جلال‌الدین محمد، (1371)، مثنوی معنوی، نیکلسون، تهران: امیرکبیر. 22. نوری، حسین‌بن محمد تقی، (1408)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج15، بیروت: مؤسسه آل­البیت(ع) لاحیاء­التراث. 23. یزدان‌پناه، سیّد یدالله، (1393)، مبانی و اصول عرفان نظری (ویراست دوم)، چاپ پنجم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی._||_
اندیشه دینی Shiraz University فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 Shiraz University 7 10.22099/jrt.2018.4776 مقاله علمی پژوهشی مقایسه‌ی انتقادی آرای ولفگنگ اسمیت و ملاصدرا درباره‌ی علم به خارج (با تأکید بر ابصار) مطلبی سید مسعودرضا دانشگاه اصفهان - دانشکده ادبیات و علوم انسانی - دانشجوی دکتری حکمت متعالیه صادقی حسن آبادی مجید گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان ارشد ریاحی علی دانشگاه اصفهان 20 02 2018 17 65 91 110 17 05 2017 12 08 2017 Copyright © 2018, Shiraz University. 2018 https://jrt.shirazu.ac.ir/article_4776.html

یکی از مباحث مهم در فلسفه، چگونگی علم به اشیاء خارجی مخصوصاً ادراک بصری است. ولفگنگ اسمیت، ریاضی‌دان، فیزیک‌دان،فیلسوف علم و متافیزیک‌دان آمریکایی هم‌نوا با فیلسوف شهیر اسلامی، شیخ اشراق، پس از سعی در نقد ثنویت دکارتی و اثبات عالم خارج، ادراک بصری را اتحاد و اضافه‌ی نفس با اشیاء خارجی می‌داند. ملاصدرا نیز با پذیرش عالم خارج در فلسفه‌ی خویش، ضمن نقد نظرات عالمان و فیلسوفان دیگر، معتقد است ادراک بصری با انشاء صورتی مثالی در عالم مثال متصل نفس روی می‌دهد. نگارنده ضمن تبیین برخی نظرات این دو شخصیت در باب عالم خارج، استدلال‌های اسمیت و ملاصدرا برای اثبات عالم خارج را نپذیرفته است.در باب ادراک بصری نیز نقد ملاصدرا بر شیخ اشراق همان نقد نظر اسمیت است.نگارنده ضمن نقد این نقدها، خود به نقد نظر اسمیت و شیخ اشراق پرداخته و نظر ملاصدرا را برفرض پذیرش تجرد نفس و لزوم تجرد معلوم پذیرفته است. در پایان، وجود جهان خارج و لزوم ثنویت میان ذهن و عین اثبات‌شده است.

 واژه‌های کلیدی: ۱. اسمیت ۲. ملاصدرا ۳. عالم خارج ۴. علم ۵. ادراک بصری ۱. ابراهیمی دینانی، غلامحسین، (۱۳۶۶)، شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی، تهران: انتشارات حکمت. ۲. سهروردی، شهاب‌الدین، (۱۳۷۵)، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ‏به تصحیح و مقدمه هانرى کربن و سید حسین نصر و نجف قلی حبیبى‏، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى. ۳. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، (1981 م‏)، الحکمه المتعالیه فى الاسفار العقلیه الاربعه، بیروت: دار احیاء التراث. ۴. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، (۱۳۹۱)، مجموعه رسایل فلسفی،زیر نظر آیت‌الله سید محمد خامنه‌ای، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا. ۵. عبودیت، عبدالرسول، (1386)، درآمدی به‌نظام حکمت صدرایی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)؛ قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره). ۶. کیمیایی اسدی، تقی، (۱۳۸۹)، خلقت و تکامل مغز و روان، تهران: نگاه معاصر. ۷. نوربخش، سیما سادات، (۱۳۹۳)، ملاصدرا و سهروردی: بررسی مقایسه‌ای آرای فلسفی،تهران: هرمس. ۸. یزدان پناه، سید یدالله، (۱۳۹۲)، حکمت اشراق: گزارش، شرح و سنجش دستگاه فلسفی شیخ شهاب‌الدین سهروردی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه؛ تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی. 9. Berkeley, George, (1906), Three Dialogues between Hylas and Philonous, Chicago: The Open Court Publishing Company London, K. Paul, Trench, Trubner & Co. Ltd.                     10. Churchland, Patricia Smith, (2002), Brain-Wise: Studies in Neurophilosophy, The MIT Press. 11. Gibson, James J.m (1986), The Ecological Approach to Visual Perception, New York,NY: Psychology Press, Taylor & Francis Group, LLC. 12. Russell, Bertrand, The Problems of Philosophy, New York Henry Holt and company, London: Williams and Norgate. 13. Smith, W., (2008), Cosmos and Transcendence: Breaking Through the Barrier of Scientistic Belief. Peru, IL: Sherwood Sugden and Company. 14. Smith, W., (2010), Science and Myth: What We Are Never Told, Sophia Perennis. 15. Smith, W., (2005), The Quantum Enigma: Finding the Hidden Key. Peru, IL: Smith,Sherwood Sugden and Company.  _||_
اندیشه دینی Shiraz University فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 Shiraz University 7 10.22099/jrt.2018.4778 مقاله علمی پژوهشی بررسی ملاک‌های صحت و سقم مکاشفات از منظر دو مکتب ابن‌عربی و صدرالمتألهین ابراهیم نتاج محمد دانشگاه پبام نور جمشیدی راد محمد صادق عضو هیئت علمی دانشگاه 20 02 2018 17 65 111 134 06 02 2017 18 06 2017 Copyright © 2018, Shiraz University. 2018 https://jrt.shirazu.ac.ir/article_4778.html

انسان می‌تواند با پرورش و هدایت قوای ظاهری و باطنی خویش با عوالم هستی ارتباط حضوری برقرار کند و به مکاشفه حقایق آن عوالم بپردازد. اما گاهی تأثیر نامناسب قوای انسانی بر یکدیگر از یک سو و دخالت شیطان و هواهای نفسانی از سوی دیگر این امکان را به‌وجود می آورد که سالک از مسیر حق منحرف می‌گردد و امور ذهنی و خیالی را حقیقت بپندارد. البته در حضور و شهود خطا راه ندارد، اما اگر عارف از شهود خارج شود و بخواهد در مقام علم حصولی به تبیین، بازبینی و بازگویی علم حضوری خود بپرداز امکان انحراف و اشتباه برای عارف وجود دارد. بنابراین پرسش این است که آیا بر اساس دو مکتب ابن‌عربی و حکمت متعالیه برای اهل کشف معیاری وجود دارد تا بتواند به سنجش اعتبار مشاهدات خویش بپردازد؟ به‌نظر می‌رسد در این دو مکتب معیارهای مطمئنی برای ارزیابی مشاهدات عرفانی پیشنهاد شده است.

 واژه‌های کلیدی: 1. مکاشفه صحیح مکاشفه ناصحیح؛ 2. معیار و سنجش مکاشفات؛ 3. ملاصدرا؛ 4. ابن‌عربی 1. قرآن کریم. 2. آملی، سید حیدر، (1372)، تفسیر المحیط الاعظم و البحر الخضم فی تأویل کتاب الله العزیز، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. 3. ــــــــــــــــــ، (1368)، جامع الاسرار و منبع الانوار، انتشارات علمی و فرهنگی وزارت فرهنگ و آموزش عالی.  4. ابن سینا، حسین ابن عبدالله، (1375) الف، الاشارات و التنبیهات مع الشرح لنصیر الدین طوسی، المجلد الثانی و الثالث، قم: نشرالبلاغه. 5. ابن‌عربی، محی‌الدین، (1379)، حجاب هستی، ترجمه‌ی گل بابا سعیدی، تهران: شفیعی. 6. ـــــــــــــــــــــ، (بی‌تا)، رسائل، بیروت: داراحیاء الترالث العربی. 7. ـــــــــــــــــــــ، (1366)، شرح فصوص الحکم، خواجه محمد پارسا، با تصحیح دکتر جلیل مسگرنژاد، تهران: مرکز نشر دانشگاهی. 8. ـــــــــــــــــــــ، (1911م - 1405ق)، الفتوحات المکیه، (4 مجلد)، المجلد الثانی و الثالث، قاهره: دار الصادر. 9. ـــــــــــــــــــــ، (1370)، الفصوص الحکم، تهران: الزهراء. 11. استیس، والترترنس، (1384)، عرفان و فلسفه، ترجمه بهاءالدین خرمشاهى، ‌چاپ ششم، تهران: انتشارات سروش. 12. الترکه، صائن الدین علی بن محمد بن محمد، (1424ه، 2003م)، تمهید القواعد، تقدیم، تصحیح و تعلیق الشیخ حسن الرمضانی الخراسانی، چاپ اول، بیروت: مؤسسه ام القری للتحقیق و النشر. 13. ــــــــــــــــــــــ، (1360)، تمهید القواعد، حواشی محمد‌رضا قمشه‌ای و آقا میرزا محمود قمی، مقدمه و تصحیح سید جلال الدین آشتیانی، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و آموزش عالی. 14. جامی، نور الدین عبد الرحمن، (1370)، نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص، چاپ دوم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. 15. ـــــــــــــــــــــــــــــــ، (1385)، کلیات دیوان جامی، مقدمه از فرشید اقبال، تهران: انتشارات اقبال. 16. جرجانی، میر سید شریف، (1321)، رساله الوجود، تصحیح نصرالله تقوی، تهران: چاپ قدیمی رنگین. 17. حسن‌زاده آملی، حسن، (1378)، ممد الهمم فی شرح فصوص الحکم، چاپ اول، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. 18. ــــــــــــــــــــــــ، (1371)، عیون مسائل النفس، تهران: انتشارات امیرکبیر. 19. سهروردی، شهاب الدین، (1372)، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح و مقدمه هانری کربن جلد 1 و2، چاپ دوم، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی. 20. صدرالمتألهین (شیرازی)، محمد بن ابراهیم، (1363)، تفسیر القرآن، جلد 5، قم: بیدار. 21. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1981م)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، (9جلدی) ج 2 و 3 و 6 و 7 و 8 و 9، بیروت: دار احیاء التراث العربی. 22. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1363)، تفسیرالقرآن، جلد 5، قم: انتشارات بیدار. 23. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1367)، شرح اصول کافی، شرح و تصحیح محمد خواجوی، ج2، چاپ اول، تهران: موسسه مطالعات  و تحقیقات فرهنگی. 24. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1363) ب، مفاتیح الغیب، مقدمه و تصحیح محمد خواجوی، تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی. 25. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1363)، کتاب المشاعر، به اهتمام هانری کربن، تهران: کتابخانه طهوری. 26. عفیفی، ابولعلاء، (1380)، تعلیقه بر فصوص الحکم، ترجمه نصرالله حکمت، تهران: انتشارات الهام. 27. غزالی، ابوحامد محمد، (1376)، المنقذ من الضلال و الموصل الی ذی العزه و الجلال، حققه و قدمه الکتور جمیل صلیبا، چاپ پنجم، سوریه: مطبعه الجامعه السوریه.  28. فرغانی، سعید الدین، (1379)، مشارق الدراری، شرح تائیه ابن فارض، مقدمه و تعلیقات استاد سید جلال‌الدین آشتیانی، چاپ دوم، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی. 29. قمشه‌ای، آقامحمد‌رضا، (1378)، مجموعه آثار حکیم صهبا، تصحیح و تحقیق حامد ناجی اصفهانی و خلیل بهرامی قصر جمی، چاپ اول، اصفهان: کانون پژوهش. 30. قونوی، صدرالدین محمد، (1371)، کلید اسرار فصوص الحکم قونوی (ترجمه فکوک)، مترجم محمد خواجوی، چاپ اول، تهران: انتشارات مولی. 31. قیصری رومی، داوود بن محمود، (1375)، شرح فصوص الحکم با مقدمه قیصری، به کوشش سید جلال‌الدین آشتیانی، چاپ اول، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. 32. کاشانى، عبدالرزاق، (1381)، اصطلاحات الصوفیة، تصحیح و تعلیق مجید هادی‌زاده، چاپ اول، تهران: انتشارات حکمت. 33. کربن، هانری، (1377)، تاریخ فلسفه اسلامی، ترجمه جواد طباطبائی، تهران. 34. ــــــــــــ، (1361)، مجموعه «ملاصدرا» کربن و دیگران، ترجمه ذبیح الله منصوری، مقاله جایگاه قطب و امام در عرفان انتشارات جاویدان. 35. لاهیجی، ملا عبد الرزاق، (1378)، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، تصحیح و تعلیقات محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، چاپ سوم، تهران: انتشارات زوّار. 36. مجلسی، علامه محمد باقر، (1404ق)، بحارالانوار، جلد 7، بیروت: مؤسسه الوفا. 37. فناری، محمد بن حمزه، (بی‌تا)، مصباح الانس (فی شرح مفتاح الغیب)، مؤسسه التاریخ العربی. 38. مظفر، الشیخ محمد رضا، (بی‌تا)، اصول الفقه، چاپ پنجم، قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان. 39. همدانی، عین القضاه، (1381)، زبده الحقایق، به کوشش عفیف عسیرانی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.  _||_
اندیشه دینی Shiraz University فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز 2251-6123 Shiraz University 7 10.22099/jrt.2018.4779 مقاله علمی پژوهشی تحلیل علم حصولی از منظر معرفت‌شناختی لاجوردی مهدی دانشجوی دکترای فلسفه دانشگاه اصفهان حاج حسینی مرتضی دانشیار دانشگاه اصفهان 20 02 2018 17 65 135 148 24 10 2017 03 12 2017 Copyright © 2018, Shiraz University. 2018 https://jrt.shirazu.ac.ir/article_4779.html

از آن‌جا که در بعد معرفت‌شناختی، محوریت با ذهن و فاعل شناسا است و قوام علم حصولی نیز به صورت ذهنی و شیء خارجی است، بر این اساس، بررسی معرفت‌شناسانه‌ی علم حصولی در سه بخش رابطه‌ی ذهن با صورت ذهنی و شیء خارجی به شکل توأمان، رابطه‌ی­ ذهن با صورت ذهنی و نسبت ذهن با شیء خارجی انجام می‌شود. با توجه به تقسیم اجمالی علم حصولی به دو نظریه‌ی شبح و عینیت ماهوی، تقسیم سه­گانه‌ی بالا در مورد هر یک از این دو نظریه به شکل مجزا صورت می‌گیرد. بررسی معرفت‌شناختی علم حصولی با نظم فوق، فتح بابی برای انسجام بیشتر مباحث در این زمینه خواهد بود. بر اساس این نظم و با تکیه بر نظریات موجود در فلسفه‌ی اسلامی و همچنین تحلیل عقلانی در بُعد اول، ناتوانی ذهن در دستیابی به شیء خارجی اثبات می‌شود. در بُعد دوم، روشن می‌شود که حکایتگری در هیچ‌یک از دو قسم علم حصولی (شبح و عینیت ماهوی)، ذاتی نیست و در بُعد سوم، عقیم بودن علم‌ حصولی در اثبات صدق مبرهن می‌شود. بر این اساس، مهم‌ترین مشکل معرفت‌شناختیِ نظریه‌ی علم‌ حصولی ناتوانی درارائه‌ی‌تصویری از ماهیت جهان‌خارجی‌محسوس تلقیمی‌گردد.

 واژه‌های کلیدی: ۱.علم‌حصولی ۲.معرفت‌شناسی ۳. نظریه‌ی وجود ذهنی ۴. نظریه‌ی شبح ۵. حکایتگری ذاتی ۶. صدق و کذب ۱. ابن سینا، (1404ق)، الشفاء (الاهیات)، به تصحیح سعید زاید، قم: مکتبه آیت‌الله مرعشی. ۲. برهان مهریزی، مهدی و مصباح یزدی، محمد تقی، (1388)، «ماهیت حکایت از دیدگاه استاد مصباح»، معرفت فلسفی، سال ششم، شماره سوم، 11-۵۰. ۳. برهان مهریزی، مهدی و فیاضی، غلامرضا، (1389)، «ماهیت حکایت از دیدگاه مشهور و استاد فیاضی»، معرفت فلسفی، سال هفتم، شماره چهارم، 11- ۳۸. ۴. ربانی گلپایگانی، علی، (1371)، ایضاح الحکمه، ج1، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی. ۵. سبزواری، حاج ملا هادی، (1981م)، تعلیقه بر اسفار، ج1، چاپ سوم، بیروت: داراحیاء التراث. ۶. _______________، (1413ق)، شرح منظومه، تصحیح حسن حسن زاده آملی، ج2، تهران: نشر ناب. ۷. طباطبایی، محمدحسین، (1424ق)، النهایه الحکمه، چاپ هجدهم، قم: مؤسسه النشر الاسلامی. ۸. لاهیجی، فیاض، (بی‌تا)، شوارق الالهام، ج1، اصفهان: انتشارات مهدوی. ۹. مصباح یزدی، محمدتقی، (1387)، شرح نهایه الحکمه، ج2، قم: مؤسسه پژوهشی امام خمینی. ۱۰. مطهری، مرتضی، (1381)، مجموعه آثار، ج9، چاپ هشتم، تهران: انتشارات صدرا. ۱۱. _________، (1370)، مقالات فلسفی، ج3، تهران: انتشارات حکمت. ۱۲. ملاصدرا، (1981م)، الحکمه المتعالیه، ج1و3، چاپ سوم، بیروت: دار احیاء التراث. ۱۳. ____، (1382)، الشواهد الربوبیه، تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی، ج1، قم: انتشارات مطبوعات دینی. ۱۴. ____، (1363)، مفاتیح الغیب، مقدمه و تصحیح از محمد خواجوی، تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی._||_